“CFO Club Mongolia” залуустай уулзаж ярилцлаа.

“CFO Club Mongolia”  буюу Монголын санхүү эрхэлсэн захирлуудын клубын залуустай уулзлаа. Уг уулзалтаар “Монгол улсын санхүү эдийн засгийн салбарын өнгөрсөн 26 жилийн түүх, алдаа оноо, амжилт, төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах эдийн засаг руу шилжих үеийн Монгол оронд тулгарсан саад бэрхшээл, харьцуулалт, нийгмийн баялгийн тэгш бус хувиарлалт, үүний эсрэг хэрхэн тэмцэх вэ?” зэрэг олон асуудлуудаар өөрийн байр суурийг илэрхийлж, залуусаасаа мөн олон сонирхолтой санаануудыг сонслоо.

Эдийн засагч байна гэдэг бол…

Санхүү эдийн засгийн их сургуулийн 2016-2017 оны хичээлийн шинэ жилийн нээлтийн арга хэмжээнд хэлсэн үг

IMG_0498

Сайн байцгаана уу?

Нэгдүгээрт

Та бүхэнд үнэхээр баяр хүргэмээр байна. Их сургуулийн оюутан болно гэдэг бол өөр зүйл юм. Сургууль маань өнгөрсөн хавар ИХ сургууль гэсэн тодотголтой болсон. Их сургууль гэсэн статустай явж байгаа анхных нь хичээлийн жилд, энэ түүхэн үйл явдалд оролцож байгаа хамгийн анхных нь оюутан шүү бид чинь. Ийм түүхэн үйл явдлыг эхлүүлж байгааг тохиолдуулан сургуулийн удирдлага, сургуулийн удирдах зөвлөл хувиасаа чин сэтгэлийн халуун мэндчилгээ дэвшүүлэн баяр хүргэе!

Эдийн засагч байна гэдэг бол их чухал. Гэхдээ чухам юу юм вэ гэдгийг хүмүүс мэддэггүй юм. Юуны тухай ч яриад байгаа юм? Яах гэж ч яриад байгаа юм? Осолдолгүй нэг орлого, зарлага гэж байдаг, тэр хоёрын баримжааг нь хараад байж байвал эдийн засагч гэж бодоод байх шиг. Үнэндээ үгүй л дээ, эдийн засагч байна гэдэг бол миний ойлгож байгаагаар юуны өмнө эх орон, ард түмэн, нийгмээ гэсэн том сэтгэл байх ёстой. Яавал энэ улс орны амьдралыг аятайхан авч явах вэ? Яавал энэ нийгмийг зөв голдирогод нь оруулж, зөв чиглүүлж явах вэ? Яавал ард иргэдийн амьдрал ахуй дээшлээд байх вэ? Яавал нийгэмд тэр шударга ёс гэдэг нь байх вэ? Энэ бүх юм бол үндсэндээ эдийн засаг гэдэг ойлголтын үндсэн ухагдахуун юм. Бид нар бол макро эдийн засаг, микро эдийн засаг, эрэлт, нийлүүлэлт гэсэн ийм томьёонуудыг л эдийн засаг гэж ойлгодог. Үгүй ээ, нэр төр гэдэг бол эдийн засгийн ойлголт, үнэнч байна гэдэг бол эдийн засгийн ойлголт, шударга байна гэдэг нь бас эдийн засгийн ойлголт юм. Энэ бүх юмыг бид нар эдийн засгийн хэл рүү хөрвүүлж ойлгож, уншиж чадна гэдэг бол эдийн засагч болж байгаагийн шинж юм шүү!

Хоёрдугаарт

Эдийн засагч болно гэдэг бол өөрийн гэсэн лаборатори, өөрийн гэсэн судалгааны арга зүйтэй болно гэсэн үг юм. Том тоо ч байж болно, жижиг тоо ч байж болно, их өгөгдөхүүн ч байж болно, бага өгөгдөхүүн ч байж болно. Гэхдээ ямар нэг өгөгдөхүүнийг аваад түүнийг эргүүлж тойруулаад, наана цаанаас нь ухаж, төнхөж байгаад ямар нэг юм олж харж чадна гэдэг бол эдийн засагч болж байгаагийн нэг гол шинж чанар юм. 1991 онд бид нар дөнгөж шинэчлэн зохион байгуулагдаад Эдийн засгийн коллежийн захирлаар намайг томилсон юм. Тэгээд бид нар анхны элсэлтээ авч байхад элсэж байсан хүүхдүүдийн бараг 70-80% нь охидууд байсан. Тэгээд би аргаа ядаад “болилдоо та нар, эрчүүд нь хааччихсан юм бэ?” гэж асууж байлаа. Сүүлдээ би бүр сургуульд элсэж байгаа хүүхдүүдийн ядаж 40% нь эрэгтэй хүүхдүүд болго гэж хүчээр захирлын тушаал гаргасан, тэгээд нөгөө эрэгтэй хүүхдүүд чинь шалгалт өгөөд л уначихна. Бодлогын чанартай оруулж байж л эрэгтэй хүүхдүүдийн тоог овоо болгосон юм. Энэ жилийн элсэлтийг харсан бас дахиад 70, 80–аад хувь нь охидууд байна. Би охидуудыг муу гэж байгаа юм биш, та нар үнэхээр мундаг оноогоороо зодоод ороод ирдэг. Эрчүүд нь хаана байна? Хаагуур юу хийгээд яваад байна? гэсэн асуултууд гарч ирж байна.

Би яагаад энийг яриад байна вэ гэхээр судалгааны арга зүй гэж зүйл бий. Хүн зүгээр өөрийн гэсэн лабораторитой байх ёстой. Манай Санхүү эдийн засгийн их сургуулийн 1924-2016 он хүртэлх элсэлтийн динамикийг боловсруулаад үз, их том ухаантай загвар боловсруулдаггүй юмаа гэхэд эрэгтэй эмэгтэйгээр нь, нас хүйсээр нь, байршлаар нь аваад үзчих тэгээд тэрийгээ хамгийн энгийн загварт оруулаад сурчих. Хэрвээ тэгээд харах юм бол Монгол улсын эдийн засгийн түүх харагдана. Орчин цагийн Монгол улсын эдийн засаг ямархуу янзтай байсан, ямар онуудад хүнд байсан, ямар онуудад өсөж дэвжиж байсан, юу нь болж байсан, юу нь болохгүй байна гэдгийг энэ зүй тогтлоор гаргаад ирнэ. Ийм учраас эдийн засагч болно гэдэг бол улс орныхоо түүхийг үзэх асуудал, өөрийн гэсэн лабораторитой болох асуудал шүү гэдгийг би дахин хэлье.

Гуравдугаарт

Хамгийн гол хэлэх гэсэн зүйл бол оюутнууд та нар сурах аргад суралцах ёстой. Сурах аргад сурч чадсан хүн л цаашаагаа явна. Тэр хүн Монгол улсын Төрийг удирдана, Монгол улсын эдийн засгийг удирдана, Монгол улсын эдийн засгийг атгана. Сурах аргад сурч чадаагүй бол  дөрвөн жил энд тонгочоод тонгочоод юу ч олохгүй, юунд ч хүрэхгүй. Хайран дөрвөн жил, хайран мөнгө л болно. Тийм учраас энэ 9-р сар дуусах хүртэл хийх үндсэн ажил чинь сурах аргад суралцах юм. Яаж ном унших, яаж лекц сонсох, яаж лекцийн тэмдэглэл хөтлөх, яаж тэр цахим ертөнцөөс хэрэгтэй мэдээллээ олж авдаг юм энэ үндсэн аргыг сураад авчхаарай. Энийг сурчих юм бол та нар дөрвөн жил дажгүй явчихна. Харин энийг эзэмшээгүй бол тэгээд хэцүү дээ.

За амжилт хүсье!

Бүс нутгийн том зах зээл бидний өмнө нээлттэй байна

УИХ-ын гишүүн, ММНБИ-ийн хүндэт гишүүн Р.Амаржаргалыг зочны хойморт урьлаа. Тэрээр Монгол Улсад нягтлан бодох бүртгэл, аудитын тогтолцоо шинэ тутам хөгжихөд голлох үүрэгтэй оролцсон юм.

Монгол Улсад мэргэшсэн нягтлан бодох бүртгэлийн институтийн 20 жилийн ой тохиож байна. Аудитын тогтолцоо шинээр бүрэлдэж, хөгжөөд багагүй хугацаа өнгөрсөн байна. Энэ хугацаанд уг тогтолцоо таны төсөөлж байсан шиг сонгодог жишгээр хөгжиж чадсан уу. Та өнөөгийн хөгжлийн үе шат, түүний явцыг хэрхэн тодорхойлж байна вэ?

Ний нуугүй хэлэхэд, сүүлийн чухам ямархуу янзтай үйл ажиллагаа нь явж байгааг нарийн сайн мэдэхгүй байна. Манайхан тодорхой түвшинд энэ байгууллагыг аваад л явж байх шиг харагддаг. Үүсгэн байгуулж байх тэр үед бол бүх зүйл нь харьцангуй шинэ байсан л даа. Нягтлан бодогч чинь мэргэшсэн байдаг юм байна гэсэн ойлголт анхлан гарч ирсэн. Үүнтэй ч манайхан өөрсдөө шинэ тутам танилцсан байх. Мэргэшсэн нягтлан бодогч нар чинь өөрсдөө өөрийн гэсэн институттай байдаг юм байна. Өөрийн гэсэн байгууллага байдаг юм байна. Энэ бол төрийн институт биш юм байна. Төрд бол хамаагүй юм байна. Өөрийн гэсэн мэргэжлийн нэг ийм институт байдаг гэсэн ойлголтыг цоо шинээр гаргаж ирсэн нь гол ач холбогдол нь тухайн үед оршиж байсан болов уу гэж боддог.

Тэр институт нь нягтлан бодох бүртгэлийн ерөнхий стандарт, мөрдөх ёстой гол арга замуудыг тодорхойлж өгч байх ёстой юм байна гэдэг нь тухайн үедээ бас л шинэ зүйл байсан. Нягтлан бодох бүртгэлийн мэргэжлээсээ гадна аудит гэж байдаг юм байна. Энэ чинь нягтлан бодохоосоо тэс өөр юм байна гэсэн ойлголт ч гарсан.Эдгээр нь бүхэл бүтэн тогтолцоо байдаг юм байна гэсэн дээрх ойлголт улам гүнзгийрч, үндсэндээ шинэ тогтолцоог эрчимтэй нутагшуулахаар дор бүрнээ л зорьцгоосон. Монголын мэргэшсэн нягтлан бодогчдын институтийн 20 жилийн ой тохиож байгаа. Ой гэдэг тэмдэглээд өнгөрөх зүйл бус дараа, дараагийн хөгжлийн зураглалаа тодорхойлох маш хариуцлагатай үе юм.

Тэр үед хүмүүс хэрхэн хүлээж авч байсан бэ?

Мэргэшсэн нягтлан бодогч гэдэг чинь тодорхой аж ахуйн нэгж, байгууллагуудын түвшинд ажилладаг юм байна. Үүнээс доошоо ороод ирэхээрээ зүгээр л нягтлан бодогч гэсэн хэмжээнд явдаг гэдэг ч юм уу. Энэ бүхнийг л 1990, 1991 онд цоо шинээр байгуулж, гаргаж ирж байса. Нэгэнт ойлголт нь гарч ирж байсан болохоор тухайн үед эргэлзсэн хүмүүс байсныг үгүйсгэх аргагүй. Гэхдээ ерөнхийдөө нийгэм бол тухайн үедээ их сайхан хүлээж авсан л даа. Их, дээд сургуулийн багш нар ч дэмжсэн. Үүний үндэс нь Санхүү, эдийн засгийн дээд сургууль байгаа юм. Тухайн үедээ Эдийн засгийн коллеж гэсэн нэртэй байсан. Коллеж маань үүний суурь болсон. Коллежийн багш нар маань өөрсдөө энэ төрийн бус байгууллагын гишүүд нь болж, удирдах зөвлөлийгнь бүрдүүлж, цааш цаашаагаа явсан. Нэгэнт институтийг нь байгуулаад удирдах зөвлөлийг ажилд нь оруулаад цэгцлээд өгсөн болохор би үндсэндээ үйл ажиллагаанаас нь холдсон.

Цааш нь уншихБүс нутгийн том зах зээл бидний өмнө нээлттэй байна

НИЙГМИЙН БАЯЛГИЙГ ТЭГШ ХУВААРИЛЖ ЧАДААГҮЙ

УИХ-ын гишүүн Р.Амаржаргалтай “Онцлох ярилцлага” буланд ярилцлаа. Тэрбээр гүйцэтгэх засаглалын түвшинд босоо удирдлагын тогтолцоог маш хүчтэй бэхжүүлэх шаардлагатай болохыг онцоллоо.

646A6165

-Ярилцлагаа дүгнэлт, ажиглалтаар эхэлье. Сүүлийн 25 жилийн ололт, уналтыг дэнсэлбэл сайн, саарын аль нь илүү байна вэ?
– Мэдээж, сайн нь илүү байсан. Ер нь өнгөрсөн хугацаанд яаж өөрчлөгдсөн нь нүдэн дээр ил байгаа. Ялангуяа тоон дүнгээр нь харвал үнэхээр бахдам үр дүн үзүүлсэн. Эдийн засгийн чанарыг илгэдэг нэг хүнд ногдох ДНБ бас үндэсний орлогын нэг хүнд ногдох хэмжээ зэрэг үзүүлэлт сүүлийн 25, наашлаад 10 жилд тогтмол өссөн. 10, 20, 60, 80 хувь биш. Дандаа нэг дахин, хоёр дахин бүр дөрөв нугалсан. Ингэхээр энэ бол гайхалтай үзүүлэлтүүд. Ер нь тоон дүнгээр, Монгол шиг эдийн засаг нь ийм богино хугацаанд хэд дахин өссөн улс дэлхийд тун ховор. Цаашлаад энэ өсөлт нь зөвхөн тоон дүн болоод зогсохгүй эдийн засгийн бүтцийг өөрчиллөө. Миний ярих дуртай нэг жишээ бий. Өмнө нь хөдөө аж ахуйн салбар манай эдийн засагт ямар үүрэг гүйцэтгэдэг байлаа. Монголыг хөдөө аж ахуйн орон хэмээн нэрлэдэг байсан. Дараа нь хөдөө аж ахуй, аж үйлдвэрийн орон болох зорилт тавьсан. Төр, засгийн бодлого ч энэ зүг чиглэж байлаа. Гэтэл Монголыг тодорхойлж байсан хөдөө аж ахуйн эдийн засагт эхэлж буй жин өдгөө 12-13 хувь болж буурч байна. Мэдээж, абсолют дүнгээрээ, хөдөө аж ахуйн салбар өнгөрсөн хугацаанд өссөн л дөө. Харин харьцангуй дүнгээр энэ салбарын эдийн засагт эзлэх жин татарсан. Гэхдээ энэ шилжилт нь дэлхийн чин хандлага, зүй тогтол гарцаагүй мөн. Харин сэтгэл түгшээж буй нь тоон дүн ийн өндөр өсчихөөд байхад яагаад бид ийм урвагар байна вэ? Бүгдээрээ л нэг тийм дүнсгэр, урвагар, юм юманд сэтгэл дундуур байна. үүний шалтгаан нь юу вэ? Миний бодлоор, нэгдүгээрт, бид өнгөрсөн 25 жилийн хугацаанд өнөөгийнхөөс илүү хөгжил дэвшлийг хүлээж байжээ. Өөрөөр хэлбэл, бидний хүлээлт хэт өндөр байж. Хоёрдугаарт, энэ хүлээлтийн гол элемент болох нийгмийн баялгийг тэгш хуваарилж чадаагүй. Энэ нь нийгмийг бухимдуулж байна уу гэсэн бодол төрдөг.

Цааш нь уншихНИЙГМИЙН БАЯЛГИЙГ ТЭГШ ХУВААРИЛЖ ЧАДААГҮЙ

Блумбергийн ярилцах цаг

2016 оны 5-р сарын 11-ний өдөр Bloomberg TV Mongolia телевизийн “Блумбергийн ярилцах цаг” нэвтрүүлэгт оролцсоныг хүлээн авч үзнэ үү.