Ардчилсан хүчний холбооны анхдугаар чуулган. 2012.02.03

Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ.  Сайн явах санааных.

Өвөг дээдэс, үүх түүх, өчигдрөөс, өнө эртнээс энэ цагт ч, ирээдүй маргаашийн зүг ч өртөөлөн дамжсаар буй  “нүүдлийн номын сан”-дахь алтан үгс. Тэр чигээрээ бүхэл бүтэн гүн ухаан, хүний амьдралын утга учир, ертөнцийн мөн чанарыг нэвтэрхий тольдсон үзэл санаа билээ. Нүүдэлчид боть ботиор дүүрэн архив биш усыг нь шавхаж шүүсэн уламжлалт үзэл санаа, бүхэл бүтэн философийг цөөн хэдэн үгэнд багтаан базаж, цагийн уртыг туулах, түүхийн нугачааг давах хэлбэрт оруулсан байдаг билээ. “Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ, Дархан хүн бурхан ухаантай. Сайн явах санааных…” Шатахгүй, норохгүй, урагдахгүй, хуучрахгүй мөнхийн амьд хэлбэрт оруулсан энэхүү гүн ухаан, уламжлалт алтан сургааль монголчууд бидний судсаар гүйх цус, сэтгэл оюунд нэвт шингэсэн билээ. Өөрсдийнхөө хэн бэ? гэдгийг өдөр бүр бидэнд сануулах оюун санааны түлхүүр үгс, орчин үеийн хэллэгээр бол генийн код эрх чөлөөний үзэл санааны суут туурвил, үндэс зарчмуудтай яв цав нийцнэ. Хүний оюун санаа, авъяас чадвар, суу билэг, бүтээл туурвилын хязгааргүй боломж бололцоог бишрэн шүтсэн, нээн тэтгэсэн “Хүн та өөрөө өөртөө эзэн нь” хэмээх монгол уламжлалт сургааль, Мильтон Фридманы “ Хувь заяагаа сонгох нь”-той мөн чанарын хувьд нэгэн булгийн ус мэт адил байна. Эрх чөлөөг цар тавган дээр тавьж хэн нэг нь бэлэглэдэггүй, тийм өгөөмөр нүүрний цаана дарангуйлал зүсээ өөрчлөн нуугдаж байдаг, эрх чөлөөг хүмүүс өөрсдөө бүтээдэг гэсэн агуу их Фридрих Хаекийн “Боолчлогдох зам”-тай хөтөлгөө морь шиг зэрэгцэж байна. Хүний нийгмийн төвд ХҮН л байх, хүний төлөө төр, засаг үйлчилж байх нь ХҮМҮҮНЛЭГ нийгмийг байгуулах тогтолцооны эх үндэс нь, гол цөм нь, тулга суурь нь билээ. ХҮН-ий төлөөх зорилгод үйлчлэх хүн чанартай, хүнлэг тогтолцоог хөгжүүлэх нь үндэсний дэвшилтэт ардчилсан үзэл санааны уг суурь нь юм. ХҮМҮҮН гэдэг монгол үг англи, франц, немец, орос олон янзын хэлээр яагаад нэг ойлголт байдаг юм бэ?

Төрийн дарангуйллаас чөлөөлөгдөх нь. Үнэнч нь үүдэнд, худалч нь хойморт. Эрх чөлөөгүй эрх чөлөөний гаж үзэгдлийн дундуур…

“Эрх чөлөөгүй атлаа эрх чөлөөтэй гэж бодох нь хамгийн том эмгэнэл” гэсэн суут тодорхойлолтоо Фридрих Хаек өнөөдрийн Та бидэнд зориуд хаяглан бичсэн үү? Ардчилсан төр засгийн уг эх нь эгэл иргэн, хувь хүн, жирийн хүмүүс. Ардчилсан төр хүний эрх, эрх чөлөөг боомилогч биш заяамал, жам ёсны эрхээ баталгаатай эдлэхэд нь туслагч, үйлчлэгч байх ёстой билээ. Ёсгүй юм ёс болсоор л, эрх чөлөө эгэл хүмүүсээс холдсоор л байна. Төр засгийн эдлэх ёсгүй эрх нь дэндэж, “эрхийн балай” тусчээ. Хүнд, хүмүүст үйлчлэх үүрэгтэй биш эрхтэй байх нь хууль ёс, Үндсэн хууль, үндсэн эрхүүд, үндсэн зарчмуудаас давсан, буруу ургасан мөчир. Үндэснээсээ тусдаа мөчир ургах нь байгаль, нийгмийн хуулийг зөрчсөн гаж үзэгдэл, гаж хувьсал, гаж хувирал. Төрийн нэрээр хүний эрхийг булаан авсан хойморт заларсан худалчууд, гаж хувирлын биежсэн дүр төрхтөнүүдээс эгэл иргэдийг чөлөөлье. Жилээс жилд ардчиллын индексээр ухарч, авлигын индексээр урагшилсан Монголын ардчиллын муу дүнг өөрчлөх гэрийн даалгавраа хийцгээе. Хашаан дээрээ ардчилсан төрийн хаягтай, хөрсөн дээрээ шарилж хогийн ургамал дүүрсэн бурангуй тогтоцыг устгахын үндсэн арга нь төрийг цомхон бөгөөд цэвэрхэн, тоогоор олон биш чадвараар илүү болгох. Иргэн, өрх, баялгийг бүтээгч хэн бүхэнд үүрүүлж ноогдуулсан хүнд суртал, авилга нэртэй дээрмийн тогтолцоо, дарамт шахалтыг арилгах нь хэсэг бүлэгт зориулсан өршөөл биш. Хэн бүхэнд зориулсан шударга хөнгөлөлт.

Алга дарам газрын амт. Хүнгүй газар уу, газаргүй хүмүүс үү?

Газар бол хүний амьдрал, оршин тогтнохуйн эх үндэс. Газар бол хүний амьжиргааны баталгаа. Газар бол эдийн засгийн үндсэн арга хэрэгсэл. Газар бол тусгаар тогтнолын үндэс. Газар бол эрх чөлөө, эх орныхоо жинхэнэ эзэд нь болсон иргэдийн хувийн өмч. Энэ бүхэн манайд өнөөдөр цаасан дээрх хуурай заалт, цаг үрж уншаад өнгөрөх үг л болсон байна. Нэг хүнд ноогдох газар нутаг, газрын баялгаар дэлхийд тэргүүлэгч Монголд “үүнээс цааш газар үгүй” болсон уу? Газар эзэддээ биш газрын мэдээллийг гартаа атгаж нуусан түшмэдийн хулгайгаар баяжих арга хэрэгсэл, захирамж тушаал, гарын үсэг, тамга тэмдгийн асар их ашиг завшаан болсон байна. Газар бол газрын эзэд “га-гаар нь зар” гэсэн утга учир биш. Эх орныхоо газар шороог эрх тушаалтнаас чөлөөлж, эзэн нь болсон иргэдийн эрхийг хамгаалъя. Хүн, иргэн хувийн өмчтэй болсон цагт албан тушаалтнуудын авлига, хээл хахууль, шударга бус явдлыг сөрөн зогсож, газар авахуулахгүй таслан зогсоох хөрс суурь болно. Ухрах газаргүй их хүч энд байна.

Тал еэвэнг бүтэн болгох нь. Улс төрийн хугас эрх чөлөөг эдийн засгийн эрх чөлөө дархлах нь.

Хувийн өмчгүй бол улс төрийн эрх чөлөө баталгаагүй, хагас хугас, эмзэг хэврэг. Хувийн өмч, хувийн санаачилгад үндэслэж суурилсан эдийн засаг нь улс үндэсний хөгжил дэвшилд хүрэх гол хүчин зүйл билээ. Хувь хүн, айл өрхийн илүү сайхан амьдрах, ирээдүйгээ өөрсдөө бүтээх, өнөөдрөөс сайхан маргаашийн төлөөх хүсэл эрмэлзэлд зөвшөөрөл олгох мэтээр төр хөндлөнгөөс хуруу, хошуу дүрэх нь хөгжлийн садаа юм. Төр зөвхөн хувийн хэвшил оролцох боломжгүй салбарт оролцоно.

Эзнээ олсон халамж, байгаа оносон тэтгэмж. Энхрий хайрт “намзасаг” хуурамч хайраар эрх чөлөөг боолчлох нь. Ажил хийвэл ам тосдоно

Төрийн нэртэй боловч талхны зүсэм бүрт шингэсэн татвар төлөгчдийн мөнгийг хавтгайрсан хайр халамж болгон тараах, элдэв тэмцэл дайн зарлах нь эрх мэдлээ сунгах, эрх чөлөөг хямдхан худалдаж авах, амттай бөгөөд хортой чихэр, сүржин бөгөөд даржин ов мэх юм. Хүмүүс бие биедээ туслах, харилцан ойлголцох, зөвшилцөх, хамтран ажиллах бүрэн чадвартай атал төрийн нэрээр дамлан зуучлагч хийх, хүмүүсийн хөлс хүч шингэсэн мөнгөнд хүйтэн хандах арилжаа наймаа юм. Аль ч нийгэмд хүн авъяас чадал, хичээл зүтгэл, мэргэшил чадвар, мэдлэг боловсрол, шударга хөдөлмөрөөр амьдардаг атал гар хумхин амь зуух сонирхол хандлагыг зориуд өөгшүүлж байна. Түшмэд тушаалтнууд өөрсөддөө дээж өрмийг нь хуваарилан хүртэж, иргэдэд хусам үртсийг нь хаялахын бодитой илрэл нь хавтгайрсан хайр халамжийн хуурамч энхрийлэл билээ. Нийгмийн хамгийн эмзэг хэсэг бүлэгт хаяглан очиж, амьдралд нь аминдэм болж тэтгэхгүй мөртлөө нийтэд өөрсдийнх нь мөнгийг хишиг болгон түгээх нь хөгжлийн чөдөр тушаа мөн. Эмзэг бүлэг хэсэгт эзнийг нь олж зориулсан, бүх нийтийн боловсрол, эрүүл мэнд, хүүхэд нялхас, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүмүүс, хөгшид настныг асрамжлах нийгмийн үйлчилгээг хувийн болон нийтийн өмчит байгуулагаар гүйцэтгүүлнэ.        

Өөрийнхөөрөө байх, өөрийнхөөрөө чөлөөтэй шүтэх, эс шүтэх нь нь эрх чөлөөт иргэний халдашгүй эрх.

Чингис хааныг Америкийн түүхч Жэк Уотерфод “Дэлхийн орчин үеийн анхны хүн” гэж яагаад бичсэн бэ? Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч гэж үеийн үеийн суутан мэргэд, удирдагчид юуны учир хүлээн зөвшөөрч, дуу алддаг вэ?

“Монголын энхтайван” цаг үе, Монголын хэв ёс олон улс оронд тогтнож байхад үндэстэн угсаатан, хүн бүр, өөр өөр шашин шүтлэг болгон өөрийнхөөрөө ертөнцийг харах, өөрийнхөөрөө итгэж үнэмших, өөрийнхөөрөө байх, аль нэг бишрэлийг нөгөөгийнх нь дээр доор тавихгүй байх эрх чөлөөг хуульчлан тогтоосон билээ. Ардчилсан төрт ёсны нэг үндэс нь шашин, төр тусдаа байх. Иргэдээ шашин шүтлэгээр нь, ёс заншлаар нь, итгэл үнэмшлээр нь үл ялгаварлах. Соёлт хүн төрөлхтөний мөн чанар нь юуг шүтэх, юуг эс шүтэхээр нь ялгаварлан гадуурхахгүй, иргэдийн сонгон байгуулсан төр нь иргэдээ ар, өврөөс төрсөн мэт ялгаж зааглахгүй байхад оршино. Төрийн түшмэд шашинд хошуу дүрэх, хамба лам нар төрд хошуу дүрэх нь өлзий бусын муу ёр гэсэн алтан сургааль, алтан захиас буйг санагтун. Хувь хүн ямарваа шашин шүтэх, басхүү эс шүтэх эрхийг бүрэн дүүрэн хүндэтгэн хангаж, аливаа шашны урсгалыг төрөөс тусгайлан дэмжихгүй, зан үйлд нь хутгалдан оролцохгүй байх нь үндэсний эв нэгдлийн баталгаа, үндэсний ардчиллын үндэс суурь гэж үзэн дархлан тунхаглана.

Овоог нь тахичихаад уулыг нь нураах ёс бус ёсны эсрэг. Эх дэлхий, уул усаа хайрлан шүтэх нь.

Тэнгэр, газрын дайд хүртэлх нүдний өмнөх уул ус, онгон байгалиа үеэс үед шүтэн хайрлаж, дасан зохицож аж төрсөөр ирсэн эцэг дээдсийн уламжлал үлгэр тууль, үг сургааль, дуу шүлгэнд үлдэхээр болоод байна. Идэхийн төлөө амьдрах биш амьдрахын тулд иддэг монгол гүн ухаанаа уншиж тайлахаа больж, өөрсдийнхөө хэн бэ, хэний үр сад вэ гэдгээ мэдэхгүй болсоор байна. Төрүүлсэн эхийнхээ амийг егүүтгэх мэт хүйтэн цэвдэг, хүний ёс битгий хэл амьтны зөн мэдрэмжээс гадуур үйлдсэн нүгэл өчигдөр, өнөөдөр, маргааш үл арилах гай зовлон дагуулна. Овоог нь тахиж, хадаг зүүчихээд бэлийнх нь модыг огтолдог буян нүгэл нь үл мэдэгдэх ёс бус бүхэн халдварласаар байна. Хувь хүн, иргэн бүрийн үйлдэл бүхэн, төр, засгийн шийдвэр бүхэн байгаль орчинд ээлтэй байхын төлөө бид өглөө бүр санаж, өдөр бүр уриалан тэмцэнэ.

Агуу их түүх, соёлтой, агуу их газар нутагтай, асар их баялагтай, арвин их мал сүрэгтэй Монголд яагаад ядуу амьдарч, хүмүүс зүдэрч, хүүхэд өлсөж байна вэ? Эдийн засаг өсөх тусам ядуурал, оюуны хоосрол буурахгүй нүүрлэсээр буй нь баялгийн хараал хүрсэнийх үү? Бидний муугийнх уу, сайных уу? Улсынх нь эдийн засаг хөгжөөд байгаа юм бол иргэдийнх нь амьжиргаа яагаад дорвитой сайжрахгүй байгаа вэ? Хөдөлмөр эрхлэн, хувь хүн ч, улс орон ч хөгжиж дэвших, хөлс хүчээрээ амьдрал ахуйгаа өөд татах хүсэл мөрөөдлийг баялгийн үйрмэг, үртсээр амь тариа найруулан бэлэн мөнгө болгон тарааж, тэжээвэр амьтны зөн суулгаж байгаа боолчлол, хорт хөнөөлт бодлого нь хүний эрх чөлөөг боомжилж, хойч үеийг маань ч шинэ боолын гэрээгээр дөнгөлнө. Бидний үр хүүхэд боолын гав дөнгөтэй төрж бойжихыг бид огтхон ч хүсэхгүй.

******

Нуршин байж Танд толилуулсан энэ бүгд үндэсний эрх ашгийг дээдлэн, хувь хүн, өрх гэрийн хөгжлийг эрхэмлэж, баялгийг бүтээгч, чинээлэг, эрх чөлөөт иргэдийн хариуцлагатай нийгмийг төлөвшүүлэх, Ардчилсан Намын эрхэм зорилго, тулгуур үнэт зүйлс, үзэл баримтлалд нэвт шингэсэн хэдий ч алдагдах болсоор удаж буй тул аргагүйн эрхэнд Шинэ жилийн босгон дээр тунхаг бичиг гаргаж байна. “Иргэн баян бол улс баян” хэмээсэн Ардчилсан Намын унаган үзэл санаа, баримтлал дээрээ эргэн бууж, эв нэгдлээ батжуулан нэгдэцгээхийг уриалж байна.

2011.12.23-ны өдөр

erhem jurmiin nuhur erhem gishuun tand ardchilsan hubisgaliin oin bayriin mend hurgej sain saihan buhniig husen eruue.erhem gishuun tand zoriglon helhed bid er ni demii l zaluu nasaa zolioslon udii boltol temtsej ybj dee ajil turul ch ugui amidral doroi hedhen huniig l demjij udii bolson bh ym.bi ih hurliin huraldaan buriig hardag bolobch setgel dunduur hotsordog.uchir ni ta buhiig bidnii tuluu neg ch gesen duu garah bolob uu gej harah bolobch daan ch tiim ym alga.odoo bur maniigaa oron nutagt ulsturjij bolohgui ch geh shig uursduu deeguuree manan bolchihoorooo iim teneg ym boddog bolchihdog ym bh daa erhem gishuunee?uurt chini dotno handdag uchir iinhuu agsam tabilaaa zub oilgono gedegt naidaj bna.taniig hundetgen mendchilsen ajilgui yduu martagdsan partizan n.chuluun.

            -Хэдий болтол бид ирээдүйгээсээ зээлэх вэ-

Монгол Улсад Санхүүгийн шинэ тогтолцоо бүрдсэний ойг тохиолдуулан зохион байгуулж буй арга хэмжээнд оролцогсод Та бүхэнд энэ өдрийн мэндийг хүргэж, сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе.

Энд хуран цугласан бид макро эдийн засгийн тогтвортой байдлын асуудлаар хэлэлцэн, санал солилцож байгаа хэмээн ойлгож байна.  Тиймд өдгөө энэ хүрээнд санаа зовоож буй хэд гурван асуудлыг хөндье гэж бодсон юм.

Ер нь өнөөдөр, олон талаас нь хараад үзэхэд хамгийн түвэгтэй  хүнд, хамгийн хүч анхаарлаа хандуулах ёстой сэдэв бол эдийн засгийн бүтцийн тухай асуудал  гэж би хувьдаа дүгнэж байна.

Тухайлахад, ажлын байрыг аваад үзье л дээ. Ажилгүйдлийн талаарх   албан ёсны мэдээгээр бол  40 мянга гэсэн тоо өнөөдөр яригддаг.  Гэхдээ хүн амын тооллогын дүнгээр нийт иргэдийн 10 -11 хувь нь ажилгүй сууж  байна гэх тоо гардаг гэж байгаа. Монгол Улс гурван сая хүрэхгүй хүн амтай, тэдгээрийн тал нь хөдөлмөрийн чадвартай гэж бодоход, арван хэдэн хувь гэдэг нь бас л өндөр тоо. Чухам энэ хүмүүсийг ажлын байраар хангачихвал болмоор ч юм шиг. Амархан юм шиг, тэгтлээ  “толгой өвтгөөд” байх асуудал биш юм шиг харагдах ч үнэн хэрэгтээ яг энэ асуудлыг шийдэж чадахгүй бид  20 жил болж байна.

Үүний учир шалтгаан нь юунд байна вэ гэхээр, манай Монголын өнөөгийн эдийн засгийн бүтэцтэй холбоотой хэмээн би хувьдаа дүгнэж, санаа оноогоо  та бүхэнтэй хуваалцъя гэж  бодсон юм.

Сүүлийн үед  эдийн засаг, зах зээл дээр өрнөж байгаа үйл явдал, ялангуяа уул уурхайг тойрсон асуудлууд нь мөнөөх  голланд өвчний нэг хувилбарыг бидэнд их л тод харуулаад байх шиг.  Ер нь нийгмийн болоод улс төрийн амьдралын бүхий л  салбар руу энэ нь ил тод ороод ирлээ.  Хамгийн ойрын жишээ гэхэд, миний нэг танил компанидаа  гайгүй сайн хуульчтай байсан юм. Тэгтэл тэр хуульчаа саявтар бусдад алдчихсан байна. Хааш нь тэр вэ, гэхээр уул уурхайн компаниас  цалинг нь хоёр  дахин нэмэх санал тавьж,  орон сууц өгөөд  аваад явсан байна.  Гэтэл танилын маань компани тэр  хуульчийг гайгүй сайн ажилтан болгохын тулд долоон жилийн турш бэлтгэж, ажиллуулсан байдаг. Дөнгөж сургууль төгссөнөөс нь эхлээд л хангалттай сургаж, мэргэшүүлэн,  ийш тийш нь явуулж боломжоороо дэмжиж байж. Тэгсэн нөгөө долоон жилийн хөдөлмөр, зүтгэл, хөрөнгө оруулалт нэг л өдөр үгүй болох нь тэр.   Харин нөгөө уул уурхайн компани гэнэт гарч ирээд,  бэлэн боловсон хүчин, мэргэжилтнийг урвуулж  аваад л. Энэ бол  нөгөө голланд өвчний хамгийн тод жишээ ажиллах хүчний зах зээл, хөдөлмөрийн зах зээл дээр ингэж  илэрч байгаа хэрэг юм.

Тэгэхээр энэ байдал Монголд цаашдаа нэлээд гай тарих юм шиг санагдана.  Цаашид иймэрхүү байдлаар үйл явц өрнөөд байх юм бол   уул уурхайн компаниуд Монголын хамгийн шилдэг боловсон хүчнүүдийг цуглуулан авч, харин бусад салбарт ажиллагсдын ур чадвар нь  улам дордоод, гайгүй боловсон хүчин бэлтгэхэд 5-7 жил зарцуулна гэж тооцвол бид хөгжлийн  5-7 жилийг  зүгээр л ямар ч үр ашиггүй алдах магадлалтай юм.

Гадаадын хөрөнгө оруулалттай компаниуд манай мэргэжилтэй боловсон хүчний аль гайгүйг нь  сорчлон авч ажиллуулах энэхүү үйл явц нь  макро эдийн засгийн нэгэн том, урт хугацааны  асуудал болж тавигдаж  байна. Энэ асуудалд эрдэмтэн мэргэд, энэ талаарх асуудлыг хариуцан ажиллаж байгаа та бүгд дор бүрнээ анхаарал  хандуулаасай  гэсэн санааг энд би хэлэх гэсэн юм. 

Дараа нь  хэлэх зүйл бол,  манай ерөнхий макро эдийн засгийн орчныг та бүхэн мэдэж байгаа. Улс орон тодорхой хэмжээний орлого олж ч байна. Тэрнийхээ тодорхой хэмжээг мөн хэрэглэж байгаа. Нэг хэсгийг нь хөрөнгө оруулалтад зарцуулж, нөгөө хэсэг нь хэрэглээнд эргэлдэж  буй. Эдгээрийн  дотроос  хэрэглээ, орлого хоёрыг л  аваад үзэхэд бас л их дисбаланс байгаа.

Үнэнийг хэлэхэд, өрхийн түвшинд аваад үзсэн ч ялгаа байхгүй, аймгийн түвшинд  ч тэр  энэ дисбаланс маш тод харагддаг. Тэгвэл орлого маань чухам юу билээ, зарцуулагдах зүйлүүд  маань бас юусан билээ.  Өрхийн орлогын тухайд  бид  400-аад ам. долларын  асуудал л дунджаар  ярьж байдаг. Гэтэл зарцуулагдаж буй эрэлт хэрэгцээ хэрэг дээрээ чухам ямар байдаг билээ.

Орчин цагийн шаардлагыг хангах хэрэглээ хүртэх тухай ярих юм бол асар том дисбаланс энд үүсч байгаа юм. Түүнийг шийдвэрлэчих санаатай хэрэгжүүлээд байгаа нэг арга хэлбэр нь урьд өгч байсан  хүүхдийн мөнгө ч юмуу, эсвэл одоогийн 21,000 төгрөг гэх зэрэг зүйлүүд. Үүнийг эдийн засгийн хүмүүс та нар шоолдог л байх.  Үнэхээр л арга ядсан хэрэг. Гэхдээ л арга ядсан ийм байдлаар  асуудлыг шийдэх санаатай хөдөлж л байна.  Харин үнэн хэрэгтээ  чухам суурь гол асуудал нь юу юм бэ, юуг баримтлан, хэрхэн  зөв шийдэх вэ гэдэгт  хариулт өгч байгаа институт өнөөдөр алга л байна. Үүнийг та бүхэнд хэлэх нь зөв гэж бодсон юм.

 Түүнчлэн энд дурдахгүй өнгөрч боломгүй нэг чухал асуудал бол  хөрөнгө оруулалт, хуримтлалын асуудал байна. Өнөөдөр бид улсын төсвийн тодотгол хийнэ, 800 – гаад тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийнэ гэж байгаа бол энэ нь зөвхөн төсвөөс л оруулах гэж буй  асуудал. Дээрээс нь хувийн хэвшлийн тухай асуудал ярих юм бол үндсэндээ хоёр триллион  төгрөгийн асуудал яригдах юм.  Гэтэл хуримтлал маань хэд байгаа билээ. Үндсэндээ энэ мөнгөний чухам хэдэн хувийг нь бид  өөрсдөө бүтээн гаргаж авч байгаа вэ гэхээр хариулт нь бас л тун хомсхон  болчихоод байгаа юм.  Дээр нь  нөгөө уул уурхайн салбар ирээдүйгээсээ мөнгө зээлээд явж байгаа. Хэд дэх үеэс нь зээлж байгааг нь хэлэхэд хэцүү. Энэ бол бас  нэг том дисбаланс. Ийм байдал  Монголд цаашдаа нэг их олигтой зүйл  авч ирэхгүй  гэсэн айдас надад байдаг юм.

Мөн тэрчлэн макро эдийн засгийн нэг гол үзүүлэлт бол экспорт, импортын харьцааны асуудал юм.  Монголын эдийн засаг туйлын өрөөсгөл, харахад ч зүрхшээмээр  гэдэг нь харагдаж байдаг.

Цааш нь энд  хэлэх гэсэн нэг санаа бол,  капиталын урсгалтай холбоотой асуудал. Сүүлийн үед Монголд асар их капиталын урсгал орж ирж байна. Энийг бид  20 жил хүлээсэн,  их мөнгө орж ирлээ хэмээн  баярлах естой юм. Гэхдээ энэ их мөнгө орж ирсний цаана нэлээн том асуудлууд урган гардаг юм байна гэдгийг мартах ёсгүй. Богино хугацааны капиталын урсгал, урт хугацааны капиталын урсгал хэмээх  энэ хоёр  баланс дээр, энэ хоёр  бүтэц дээр нааштай зүйл  тун ховор харагдаад байгаа юм.  Ялангуяа сүүлийн 4-5 жилийн дотор тод харагдаж байгаа зүйл бол богино хугацааны хөрөнгө оруулалт, үнэт цаасаар дамжуулан, компаниудын хувьцааг худалдаж авах хэлбэр байна. Үүгээр  дамжин орж ирж байгаа мөнгө бол Монголын тогооноос хэтэрчихсэн болов уу гэж  бодогдох юм.

 Энэ мөнгө орж ирэхдээ Монголын шилдэг сор нь болсон бүхнийг   түүж авч байгаа.  Жишээ нь,  Европын хөгжлийн банк гэхэд л Монголын өөдтэй өнгөтэй  бүх аж ахуйн нэгжүүдийн хувьцааг хамгийн түрүүнд худалдан авч байна. Энэ тэндээс асар их мөнгө оруулж ирж байна. Тэр мөнгө нь урт хугацааны мөнгө гэж хэлэхэд туйлын эргэлзээтэй. Урт хугацааны мөнгө, богино хугацааны мөнгө хоёрын  дисбаланс цаашдаа Монголыг ямар ч үед,  хэзээ ч сүйрүүлж магадгүй гэсэн нэг том аюул байгаад байх шиг.

Үүнтэй уялдаатайгаар 2007, 2008 онд болсон үйл явдлуудыг санаж байгаа байх.  Мөнгө гадагш гардаг юм аа гэхэд, гарч байгаа мөнгө урт хугацааных гэж байхгүй. Дандаа богино хугацааных. 2007 онд 500 сая ам. доллараа 14-хэн  хоногийн дотор зүгээр л туугаад тавьчихсан шүү дээ.  Хэн ч энэ тал дээр дуугараагүй, хэн ч яриагүй, хэн ч үүнээс  сургамж аваагүй.  Дахиад хэрэв, мөнгө аваад гарвал 500 саяыг авч гарахгүй, хоёр, гурван миллиардаар  нь авч гарна.  Гэхдээ энийг маш богино хугацаанд авч гарна.  Манайх үүний эсрэг тодорхой ямар нэг арга хэмжээ авсан уу? гэвэл хэлэх зүйл, хариулт тун бага байгаа юм.  Цаашдаа макро эдийн засгийн балансын асуудал, тогтвортой байдлын асуудлыг ярих юм бол иймэрхүү зүйлийг анхаарч, ажил төрлөө зохицуулах ёстой болов уу гэж бодож байна.

Өөр нэг миний хэлэх гэсэн санаа бол, энэ капиталын урсгалыг дагаад өрнөж буй үйл явдал их олон байгаа. Түүн дотроос хоёр гол зүйлийг дурдъя.

1. Үл хөдлөх хөрөнгийн үнэлгээний асуудал. Орон сууц болон бусад юмны үнэ тэнгэрт хадаж байна. Гэтэл Монголын ард иргэд  өөрсдөө тийм  их орлоготой билүү гээд үзэхээр өдөр, шөнө шиг ялгаа гарч байна. Энэ хандлага цаашдаа ч үргэлжлэх юм шиг байна. Энэ  бол их том аюул. Нөгөө нийгмийн ялгарал гэдэг чинь эндээс л улам эрчимтэй,  хүчтэй өрнөх юм шиг байна.  Баячууд нь улам баяжаад, ядуучууд нь улам ядуурч,  ядуусын эзлэх хувийн жин нэмэгдэнэ. Мөн дээрээс нь улс төрчдийн популизм ороод ирэх юм бол юунд хүргэх бол оо?  гэсэн айдас макро тогтвортой байдалтай холбоотой гарч ирж байна.
2. Үүнийг дагаад бас нэг харагдаж байгаа зүйл бол төгрөгийн асуудал.  Монгол төгрөг бол үнэхээр бидний нандигнан хайрлаж явах ёстой зүйл. Төгрөг маань үнэ цэнэ нь өсч байгаа  бол сайн хэрэг. Өнгөрсөн жил Монголын төгрөг дэлхийн шилдэг валютуудын нэг болж гарч ирсэн. Гэхдээ төгрөгийн ханш ингэж хүчтэй   болж байгаа нөхцөлд макро эдийн засгийн бодлого  ямар байх ёстой юм бэ? гэдэгт хариулт өгч байгаа нь үндсэндээ хаана ч байхгүй. Монголбанк ч,  Сангийн яаманд байхгүй. Энэ байдал нь  эдийн засгийн гажуудчихсан  байгаа бүтцийг улам л гажуудуулж байгаа хэрэг юм.  Экспортын тухай асуудлыг яриад ч хэрэг байхгүй, зүгээр л хэдэн нүүрсээ зөөе, алтаа гаргая, зэсээ гаргая гэхээс өөр ямар нэг асуудал огт яригдахаа больчихож байгаа юм. Тэгэхээр макро түвшний тогтвортой байдлыг барих гээд байгаа бол төгрөгөө яах гээд байгаа юм бэ  гэдгийг  нэлээн сайн бодохгүй бол болохгүй болжээ.

Эцэст нь,  нэг зүйлийг онцолж хэлэх ёстой.  Энэ нь цаг хугацааны баланс, дисбаланс. Өнөөдрийн богино хугацааны зорилт, ирээдүйн Монгол Улсын хөгжлийн тухай асуудал хоёрыг  яаж хооронд нь зөв уялдуулах вэ.  Хэдий болтол бид ирээдүйгээсээ зээлэх вэ. Энэ том асуудал гарцаагүй анхаарлын төвд яригдах ёстой  болж байна.

Иймэрхүү хэд хэдэн асуудлууд макро эдийн засгийн  тогтвортой байдлыг хангахад нөлөөлөх юм шиг байна. Өөр анхаарал татах,  яривал зохих  асуудал олон л  байгаа байх. Тэгэхдээ,  сая та бүхний  энд ярьж байгаа зүйлийг сонсоод, багцалж авснаа онцлон  ярьсан юм.

 Монголын эдийн засгийн бүтцийн асуудалд бид  онцгой анхаарч, үүнд хамаг оюун ухаанаа дайчилж, олигтойхон өөрчлөлт гаргахгүй бол аюул ойрхон байна хэмээн сэрэмж төрж байна. “Голланд” өвчинд нэрвэгдсэн гуравдугаар  зэргийн Африкийн орон байдаг.  Хэн дуртай нь хүрч ирж дээрэмддэг, хэн дуртай нь төрийн эрхийг нь  булааж байдаг.  Тийм эмгэнэлт төгсгөл рүү явчих вий гэсэн болгоомж, айдас заримдаа  төрдгийг нуух юун.

Анхаарал тавьсанд баярлалаа 

Гол санаа нь хүүхдийг эрхлүүлэх хэрэггүй хатуу чанд хүмүүжүүлэх ёстой. Өөрөө ч тэгэж л өссөн, хүүхдээ ч тэгэж л өсгөсөн. ТВ үгүй, PC тоглоом үгүй, хонуутаар явах үгүй, хүслээрээ дугуйлан гм сонгох үгүй, онцоос өөр дүн авах үгүй, биен тамир хөгжим өөс бусад хичээл дээр тэргүүний сурагч байх ёстой гм тун өндөр шаардлага тавьж, зогсоо зайгүй л зүтгүүлнэ. Суран бүсдэхээс эхлээд элдэвээр хэлэх –  арга хэлбэр дээрээ нэг их ичиж зовохгүй. Барууны нүдээр бол хэтэрхий харгис, хүүхэд нас гэж бараг байхгүй шахуу өсгөдөг ази маягийн туршлага. Түүнийгээ барууны либерал аргаас хамаагүй дээр гэж нотлох гэж байгаа.

Ази маягийн хүмүүжлийн утга нь хайр нь дотроо хал нь гадна гэдэгт нийцсэн. Үр хүүхдээ хайрлахгүй биш харин ч их хайрладаг. Тэдний төлөө бүхнээ зориулна. Тэр хэмжээгээрээ хүүхдээсээ илүү ихийг шаарддаг юм. Амьдралын бэрх сорилтод илүү бэлтгэдэг.

Ази маягийн хүмүүжүүлэх арга нь сахилга, төвлөрөл, хөлс хүчээ шавхсан  давтлага\хөдөлмөр харин барууны арга нь эрх чөлөө, бие даасан байдал, бүтээлч манлайлагч чанарыг урамшуулсан байдаг.

Энэ хоёрыг уул нь хослуулах ёстой байх л даа гэхдээ амьдрал дээр тийм ч амаргүй юм билээ.

Манайд чухам аль хандлага нь давамгайлдаг, яагаад? хүүхдийн хүмүүжил ба эцэг эх, арга барил гэсэн сэдвээр хэлэлцүүлэг өрнүүлэх, нилээн нухацтай ярилцах ёстой юм.

]]> http://www.amarjargal.org/2011/10/battle-hymn-of-the-tiger-mother/feed/ 3