Бүтээмж гэдэг эцсийн дүндээ цаг хэмнэх асуудал. Гэтэл өнөөгийн Улаанбаатарт нэг газраас нөгөөд хүрнэ гэдэг “там” болжээ. Тиймээс цөмөөрөө зайнаас зарим нэгэн ажлаа амжуулж сурцгааяа.

Messenger (yahoo, msn), Skype, Ichat–тай хүмүүс (зарим нь одоохондоо мэдэхгүй байж болно гэхдээ нэг л мэдэхэд бараг бүгд л гар утастай болсон шүү дээ) орчин цагийн харилцаа холбооны бололцоог өргөн ашиглая.

Хичнээн их цаг хэмнэх бол, хэдэн зуун сая хүний цаг хэмнэгдэнэ. 30 минутын арга хэмжээнд оролцохын тулд ирэх очихдоо 90 минут зарцуулна гэдэг арай үрэлгэн хэрэг. Хот, Яам замын менежментыг зөв болгоод, шинэ зам уулзварууд тавиад сайхан болно гэдэгт би итгэж байна. Гэхдээ тэр болтол хамгийн өөдрөгөөр бодоход 5 жил болно. Тэр болтол ЗАЙНААС зарим ажиллаа хийж сурья. Манайх шиг том нутагтай улсад зайн сургалт, зайн оношлогоо эмнэлэг зэрэг өргөн нэвтэрч байна. Бид ч бас чамлаахааргүй ажил эхлүүлсэн. Тэр болгоныг одоо өргөн фронтоор хэрэгжүүлье.

Энэ ажлыг үлгэр жишээ болгож харилцаа холбооны компаниуд, их дээд сургуулиуд, төрийн зарим байгууллага гм эхлүүлмээр санагдах юм. Техникийн хувьд шийдэл нь байгаа хэдий ч сэтгэл зүйн саад байна. Гар утаснааас эхлээд интернетын бололцоог өргөн ашиглах ӨДӨР ТУТМЫН СОЁЛ хэрэгтэй байна. Төрийн зохицуулалт нь араас нь дагах ёстой: нэгэнт хүлээн зөвшөөрөгдсөн юмыг албажуулах маягаар.

Шинэ технологийн “түүчээ” нарыг уриалан дуудаж байна. Зайнаас ажиллах соёлыг хэрэгжүүлсэнээр:
• Нийгмийн хамгийн үнэт баялаг болсон хэдэн зуун сая үнэт хүн\цаг хэмнэнэ
• Замын түгжрэлд хамаг нервээ барах багасана: хотын даргын чих хангинах нь багасах байх
• Байгаль орчин бохирдох нь буурна: утаа өчүүхэн ч гэснэ буурна
• Үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ унана: түрээсийн үнэ хямдрана (албан байрны гм)
• Эхнэр\нөхөр хүүхэд, гэр орондоо анхаарал тавих бололцоо нэмэгдэнэ (гэр бүл салалт буурна гм)
• Байгууллага хамт олны доторхи уур амьсгал эрс сайжирна гээд цааш нь нэмээрэй Та

Эл асуудлаар хэлэлцүүлэг өрнүүлэхэд миний сайт бүрэн дэмжинэ.

Төсвийн хөрөнгө оруулалт, үр ашиг

Сүүлийн 10 гаруй жил, ДНБ-нд эзлэх хөрөнгө оруулалт 30 орчим хувьтай байгаа бөгөөд энэ нь харьцангуй өндөр үзүүлэлт юм.

1995-2005 онд төсвийн хөрөнгө оруулалтын 60 хувь нь гадаадын зээл тусламж байсан юм.

2005 онд төсвийн хөрөнгө оруулалт 90 тэрбум төгрөг 2008 онд  620 тэрбум төгрөг болон бараг 7 дахин нэмэгдсэн юм. Ер нь сүүлийн 5 жилд төсвийн хөрөнгө оруулалт 450-550 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ны 10-13 орчим хувь байгаа билээ.

Дотоод гадаадын хувийн хөрөнгө оруулалт улсынхаас 1-1.5 дахин илүү гэж тооцвол жилдээ 0.9 – 2 триллион төгрөгийн хөрөнгө оруулалт болж байна.

Гэхдээ хир үр ашигтай вэ? Учир нь, уул уурхайн орлого хасаад тооцсон төсвийн алдагдал 2005 онд 1 хувь, 2008 онд 15 хувь хүрсэн юм.

Улиг болсон, эрчим хүчний салбарын их засварт 170-180 тэрбум төгрөг шаардлагатай байгаа бөгөөд энэ мөнгө төсөвт тусгагдаагүй. Мөнгө байхгүй гэж байгаа. Энэ хэмжээний санхүүжилт хийхгүй бол эрчим хүчний салбар 3 жилийн дотор мөхнө. Цахилгаан дулааны үнэ нэмнэ гэхээр “популист” хүлээснээс салж чадахгүй. Гэсэн мөртлөө, 150-с наашгүй жилийн дараа л үр ашиг өгөх “сумдад цахилгаан хүргэх” төсөлд 83 тэрбум төгрөг 2007 онд шийдвэрлэсэн юм.

Монгол улсын хэмжээнд 50 мянган км зам байгаа гэдэг. Үүнээс 11 мянга нь улсын чанартай зам, түүний 5 мянган км нь хатуу хучилттай хар зам. Энэ 5 мянган км замын 60 хувь нь (3 мянган км) чанарын шаардлага хангахгүй, “хар зам” гэхэд тун хэцүү бөгөөд түүний засварт 730 тэрбум төгрөг хэрэгтэй байгаа юм. ДНБ-ны бараг 10 хувь гэсэн үг.

2003 онд замд зориулсан шинэ хөрөнгө оруулалтын дөнгөж 10 хувь нь засвар арчилгаанд зориулагдсан байна. Харин 2010 онд 6.5 хувь нь!!!

Чанарын шаардлага хангахгүй гэж байгаа 3 мянган км зам нь 13 ба түүнээс дээш жилийн өмнө ашиглалтанд орсон байх юм.  Товчхондоо, “зам барь – март – дахиад зам тавь” гэсэн маягаар ажиллаж байна. Өнөөдөр эвдэрсэн 1м2 замыг засварлаагүй өнжвөл дараа жил 2-3 м2 зам засах болно. Өөрөөр хэлбэл, төсвөөс одоо зарж буй нэг төгрөг маргааш 2-3 төгрөг хэмнэж байгаа юм.  Зам засварт жил бүр 16-18 тэрбум төгрөг зарах хэрэгтэй.

Шинээр зам тавих засварлах стандарт нь “хүй нэгдлийн” учраас нэг л газар жил бүр засвар хийдэг. Улаанбаатарынхан маш сайн мэднэ.

Замын ажлын хугацаа байнга хэтэрдэг нь гэм биш зан болсон. Өнгөрсөн 5 жилд ашиглалтанд өгсөн замын 65 хувийнх нь хугацаа 2 дахин хэтэрсэн байна. Одоо хэрэгжиж буй 73 төслийн хугацааг сунгасан байна. Үүний учир шалтгаан нь:

1. зам барилгын 300 лицензи эзэмшиж байгаа компанийн дөнгөж 3 нь 50 км-ээс  дээш зам барих хүчин чадалтай.
2. дөнгөж 15 компани 30-50км зам барих хүчин чадалтай.
3. эргэн төлөгдөх нөхцөлөөр зам барих болсон компани банкнаас 20-30 хувийн хүүтэй зээл авна. Энэ хэмжээгээр өртөг зардал нэмэгдэнэ. Гэтэл хөрөнгө оруулалтын төсөвт энэ зардал тусахгүй. Тэхлээр замын тендерт “ялж” байгаа компани тодорхойлтоорой мөнгө завшаад “зугтах” гэсэн, санхүүжүүлэгч яам агентлагын түшмэл авилга авах гэсэн эсвэл “улс төрийн хөрөнгө оруулалт” хийж байгаа болж таарна. Сонгуулийн өмнөх 2007 онд  замын нийт төслийн 34 хувь буюу  125 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтыг тэндэргүй шууд гэрээ байгуулан олгосон байгааг “улс төрийн хөрөнгө оруулалт” гэхээс өөр юу гэхэв.
4. Бусад: зөндөө юм тоочиж болно

Иймэрхүү хөрөнгө оруулалтыг УИХ “хэлэлцэн” баталдаг. 2008 оны төсвийн хөрөнгө оруулалтыг 442 тэрбум төгрөг байхаар засгийн газар оруулж ирсэн. Хэлэлцүүлэгийн дараа энэ тоо 571 тэрбум болж хуульчлагдсан. 129 тэрбум төгрөг буюу бараг 1\3 ийн  зөрүү гарч байгаа юм!!! Сангийн яам нь тэнэг юм уу эсвэл УИХ нь тийм ухаантай юм уу?

2010 оны төсвийн хүрээнд УИХ  439 төсөл нэмсэн бөгөөд үүний 310 нь буюу 70 хувь нь ТЭЗҮ-гүй байна.

Зах зуухаас нь малтхад

Манай ажил нэг иймэрхүү л байгаа юм.

Би 2007-2009 оны хямралын сургамжийн талаар нэг зүйл бичье гээд эхэлсэн хэдий ч өдий болтол дуусгаж чадахгүй л байна. Гэсэн хэдий ч ноорог-оо сайт дээр байрлуулахаар шийдлээ. Энд хөндөж байгаа асуудлыг тоо баримт жишээ, шинжилгээ зэргээр баяжуулан, шүүмжлэн хамтдаа нэг нийтлэл (өөр ч байж болно) хэлбэрт оруулья гэж урьж байна. Ядаж найрлага талаас нь засаад өгвөл бас тус шүү.

Хүндэтгэсэн

Р.Амаржаргал

2007\9 оны хямрал манай банк санхүү, эдийн засаг, улс төрийн байж болох бүх эмзэг, сул талыг тодруулан томруулж өглөө.

Монгол Банк: үүргээ ойлгох, гүйцэтгэх чадваргүй. Мэргэжлийн мэдлэг туршлага үнэхээр дутсан.

Сангийн Яам: макроэдийн засгийн “бичиг үсэггүй” байдал, ОУВС-с хэтэрхий хараат байдал. Гэсэн мөртлөө УИХ-аар тоглох чадвар: хямралын эсрэг хөтөлбөр гэгчийг өчнөөн ажил болгож УИХ-ээр батлуулаад, маргааш нь “хогийн саванд хаяасан”. Гишүүн бүр толгойндоо орсон болгоноо батлуулсан хөтөлбөр ямар л олигтой байхав дээ. Хаядаг нь зөв. Сангийн Яам валютын сангийн тулгасан хөтөлбөрийг үг дуугүй хүлээн авч өнөө хүртэл явж байгаа. Хямралын эсрэг хөтөлбөр гэгч нь – үнэндээ УИХ-ын, ард иргэдын “хий”-г гаргах ажиллагаа байсан.

УИХ: түргэн шуурхай үр ашигтай шийдвэр гаргах чадавхи, чадваргүйг нотолсон.  УИХ, Засгийн Газар – сайн дурын уран сайханчдаар дүүрсэн, хямралын туршлагагүй, онцгой нөхцөлд зөв шийдвэр гаргах чадваргүй гэдгээ нотолсон. Улс төрийн шалгуураар албан тушаалд очиж байгаа хүмүүс нөхцөл байдал хүндэрсэн үед ямар эрх мэдэлтэй байх ёстой, онцгой эрхтэй ажлын хэсэг байгуулах, түүнд эрх мэдэл шилжүүлэх арга зам, эрх зүйн зохицуулалт зэргийг цаашид анхаарах ёстой.

Шийдвэрийн хэрэгжилт: дутуу дулимаг, хугацаа алдах, хоцрох, уялдаа холбоо, дараалал нь алдагдсан.

Үр дүн: ДНБ хххх хувь буурсан. Эдийн засгийн өсөлт хххх хувь буурсан. Валютын нөөц 1\3 хувь буурсан. Ажилгүйдэл нэмэгдсэн. Бодит сектор агшисан: барилга зогссон – 1 трлн төгрөг түгжигдсэн. Уул уурхай хүртэл уналтанд орсон. Гадаад худалдаа ххх унасан.

Гадаад: хэтэрхий хараат байдал тод харагдсан: дэлхийн з\з үнэ, гадаад санхүүгийн эх үүсвэр, түүний үнээс хараат байдал.

Дотоод: банк, санхүүгийн зах зээл хоцрогдсон, байхгүй байдал, хүчин чадал бага сул, авилга  тархсан. Чоно борооноор гэгчээр хямралаар далимдуулан “мөнгө цохих” оролдлого хавтгайрсан. Тод жишээ: Атрын 1,2 аяны мөнгөөр туйлсан, 2008 оны сонгуулийн зардлыг эл аянаас гаргасан. Дараа нь буцааж төлсөн гэж байгаа гэхдээ улсын өчнөөн мөнгийг ямарч хүүгүй аваад хэдэн сар эргэлдүүлээд байх бололцоо тэр болгон хүнд олдохгүй.

Валютын нөөцийнхөө талыг нь алдсан. Энэ бол 500+ сая ам доллар алдсан. Дээр үеийн алт дилерын хэрэг гэгч үүний дэргэд ёстой хүүхдийн тоглоом байж. Хямралын эхэнд солонгосууд мөнгөө гаргаж эхэлсэн: мэдээлэл байсан. Бүгд харж байсан. Ямар ч арга хэмжээ авалгүй харсаар байгаад мөнгөө алдсан. Валютын нөөцын алдагдал + капиталын зугталт = төгрөг цаас болсон. Ханшны хөдөлгөөн үүнийг нотлож байна. Цаашдаа: капитал орж ирхээс гадна бас зугтдаг юм байна гэдгийг онцгой анхаарч, нөхцөл байдал эвгүйтвэл яахыг тодорхойлсон “аваарын” төлөвлөгөөтөй болох ёстой.

Хямралын явцад -үйл явцын өрнөлын хэд хэдэн хувилбар гаргаж – contingency plan байх ёстой.  Сангийн сайдад сануулсаар хэлсээр байхад хөдлөөгүй.

Валютын нөөцийн менежмент байна уу:

• алт, доллар, евро, бензин, буудай гм нилээн цэц буулаалцсан. Сүүлд нь бензин улаан буудайгаар нөөц бүрдүүлсэн: өнөөдөр бөөн өр үүсээд байгаа. Энэ тэнэг шийдвэрийн үнэ – 10 гаруй тэрбум төгрөг -  2 жилийн дараа зүгээр л татвар төлөгчийн нуруу дээр ирсэн.
• Валютын ханшаар дамжуулан Сангийн яам төсвийн нэг хэсгийг бүрдүүлдэг. Ханш 900-100 байхад төсвийн алдагдал өндөр байсан, ханш 1200-1400 хүрхэд Сангийн Яам “найрласан”.
• манай экспорт – түүхий эд өөр юм алга ― дийлэнхи нь импорт. Эл нөхцөлд импортыг тэр дотроо техник технологийн импортыг дэмжсэн ― төгрөгийг чангаруулах бодлого барих ёстой. Хэсэг хугацаанд.

Инфляци: сонгуулийн өмнөх хагас жилд нэмэгдсэн. Атрын аяны мөнгө, төсвийн хөрөнгө оруулалтын нэртэй сонгуулийн мөнгө, намуудын санхүүжилт (ил далд) гм нийлбэр маш богино хугацаанд бэлэн мөнгөний нийлүүлэлтийг тэнгэрт тулгасан. Богино хугацааны үнийн солиорол (сонгууль дагасан) гэдэг нь илт байсан. Захиргааны аргаар шийдэх ёстой байсан. Дараа нь, үнийн солиоролтой МВ, ЗГ баатарлагаар тэмцэж эхэлсэн. Асуудал инфляци биш, хямрал болоод байгааг олж хараагүй. Инфляцитай тэмцэнэ гээд мөнгөний нийлүүлэлтийг хумиж эхэлсэн. Ёстой “гозойтол” нь хазаарласан. Зүүрлэвэл, 100 мильтэй давхиж байгаа машин огцом тормослож байгаатай адил.

Хямралын өмнө дунд хойно нь:  мөнгөний нийлүүлэлтийг нэмэх үед нь хязгаарлаж, хязгаарлах үед нь нэмсэн тэс эсрэг арга хэмжээ авсан. Killer effect. Санаатай хорлож байгаа мэт. МВ ерөнхийлөгчийг солих хэрэгтэйг ярихаас өөр аргагүй болсон. Засгийн газар ч Батсүхийг  золиослоод өөрсдөө хуурай гарсан.

∑: манай улстөрчдын, эдийн засагчдын ганц “мэддэг” нь инфляци: түүнээс ухаангүй айна. гэхдээ инфляцийн хүчин зүйлсүүдэд судалгаа хийдэг, мэддэг нь байхгүй. Уг сурвалж нь: зөвхөн мөнгөний нийлүүлэлт биш. Түүхий эдийн үнэ, ханшны хэлбэлзэл, монополь, тэдгээрийн хуйвалдаан, тээврийн тариф, импорт гм. тэр байтугай цэвэр сэтгэл зүйн асуудал – хүлээлт хүртэл нөлөөлдөг.  эдийн засгийн салбар болгон, зах зээлийн агент болгонд -инфляцийн масштабыг тооцож байх учиртай. Уул нь сард гарч байх ёстой судалгаа – байхгүй. Ийм судалгаагүй инфляцийн тухай ярьж байгаа бол – чалчаа яриа.

Баячуудын үнийн сагс статистикийн мэдээтэй ойролцоо очдог харин эмзэг хэсгийн сагсанд буй барааны үнэ түүнээс бараг 50 хувь илүү өсөж байна. Тэгээд ядууралтай тэмцэж байна гэж ярьдаг. Шал худлаа. Эмзэг, дундчуудын хэрэглээний дотоодын зах зээл жилээс жилд хумигдаж байна.  Энэ нь явсаар байгаад эдийн засгийн бүтцийн шинэтгэлийн асуудлыг шаардана.

1. Ажилгүйдэл хэдий албан ёсоор 3-5 хувиас хэтэрдэггүй хирнээ нэмэгдсэн.
2. Амжиргааны түвшин унасан. Ялгарал нэмэгдсэн.
3. Эдийн засгийн глобальчлалд хамрагдана гэдэг чухам юу болох ямар үр дагавартайг монголчууд гүйцэт ойлгоогүй байна.

Дүгнэлт:

1. дотоодын зах зээлээ тэлэх хэрэгтэй.
2. Дотоодын зээлийн зах зээлийг хөгжүүлэх
3. гадаад эдийн засгийн (худалдаа хөрөнгө оруулалт гм нийлбэр) бодлого гэж байдаг.  эргэн саная. Импорт, экспортын аль алин дээр гадаад худалдаа, эдийн засгийн бодлого байх ёстой юм.
4. Эдйин засгийн бодлогын онолын үндэслэл, хөгжлийн яг өнөөгийн шатанд төрийн үүрэг роль ямар байхыг тодруулах

• чөлөөт капитализм
• welfare капитализм
• захиргааны эдийн засаг – социалист
• өмчлөгчийн эрхэнд тулгуурласан ардчилал
• либерал социализм

эдгээр нь өөр өөрийн институудтай, тиймээс энэ тэндээс өм цөм авсан бантан эсвэл харилцан уялдуулсан цогц. Монгол шилжилтын шатанд явж байгаа гэдгийг санах.Төрийн оролцоо эрс нэмэгдэж байна. Энэ бол хандлага гэхдээ тухайн улсын онцлог гм анхаарах ёстой юм. Жнь: Манай санхүү хөгжлийн дээд шатандаа хүрээгүй ― долго и долго өөрчлөх болно.

1. дэлхийн хямрал дууссан эсэх нь одоо ч гэсэн тодорхойгүй байна.
2. ХАА ба төсөв гэж асуудал байна.
3. ГШХӨ нэмэгдсэн: гэхдээ орсон мөнгө гарна гэж тооцох: асар их хэмжнээний мөнгө орж ирнэ: төр чанга байхгүй бол зүгээр л хулгайлаад л дуусна: бөөн өртөй үлдэнэ.

Үндсэн хуулиар иргэний нийгэм байгуулах учиртай: төр баячуудад мөнгө хуваариладаг биш иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах учиртай юм. Ингэхийн тулд ДНБ ихэнхи хэсгийг дахин хуваарилах хэрэгтэй. Энэ бол онол. Практик дээр хуваарилахдаа л буруу тийш нь өгч байгаа юм. Сургуулийн дээвэр засах гэсэн мөнгө: нүгэлийн нүдийг гурилаар хуураад л хулгайлж байгаа юм.

Мэдлэг мэргэжил, авилга, хүнд суртал гм хамааран төрийн оролцоог нэмэгдүүлэх нь буруу гэдэг. Өнөөдөр хувийн сектор төрийнхөөс илүү шудрага байгаа. Гэхдээ дээд түвшиндээ хувийн сектор төрийг эзлэсэн шүү дээ. Хэдэн турбумаар нь хусчихаад юу ч болоогүй явж байгаа бизнесменүүд бишгүй л байна.

Дилемма: чөлөөт зах зээл эсвэл төрийн оролцоот капитализм – хуурамч зохиомол.

• Цаашид төрийн роль нэмэгдэнэ, хэрэгтэй гэж үзэж байгаа бол: сонголтоо тодорхой болго. Тэгээд төрөө шудрага хүмүүсээр бэхжүүл.
• Төрийн нэр хүндийг, гүйцэтгэх засаглалыг бэхжүүлэх. Хууль журам, е-засаглал
• татварын өршөөл дахин үзүүлэх

Хөрөнгө оруулалтаар дамжуулан бүтцийн өөрчлөлт хийх тухай онцгой анхаарах хэрэгтэй. Үйлдвэрлэлийн үндсэн фонд: шинээр байгуулах – сайншанд, хөшөөтын парк байгуулах, шинэчлэх – аль салбарт, яаж:

• Түүхий эдээ зөөж буй хүмүүс дэлхийн з\з үнээс хамааран асар их мөнгө ашиг олж байна. Гэтэл бусад салбарынханд тийм бололцоо байхгүй. Эдийн засгийн эл гажуудсан бүтэц үндэсний хэмжээнд хөдөлмөрийн бүтээмжинд сөргөөр нөлөөлж, бидний өрсөлдөх чадварыг бууруулдаг.
• УААА нэгдсэн цогцолбор гэж байдаг. ө\х олзворлох боловсруулах, үйлчилгээний салбарын харьцаа харилцан орлох чадвар гм.
• Дотоодын бүсчилсэн хөдөлмөрийн хуваарь гэж байх ёстой: одоо монгол тэр чигээрээ уул уурхай болох янзтай.
• Манай эдийн засгийн төрх: фрейдлэндээс мөнгө авч иргэдэд тарааж байгаа -дотоод з\з тэлж байгаа хэлбэр биш л дээ. Э\з бүтцээс хамааран эрээнрүү мөнгө урсаж байна.
• Дотоодын том хөрөнгө оруулагчдыг санаатай, бодлоготойгоор дэмжмээр байна.

Бас нэг сэдэв:Баян байх зүгээр гэхдээ бас даруу, ариг гамтай байх тухай ярих цаг болсон : илүү хүмүүжил үнэлэмжийн хүрээнд. Хөдөлмөр бол нэр төрийн хэрэг гэсэн хайчив.

]]> http://blog.amarjargal.org/2010/08/20079-%d0%be%d0%bd%d1%8b-%d1%85%d1%8f%d0%bc%d1%80%d0%b0%d0%bb-%d1%81%d1%83%d1%80%d0%b3%d0%b0%d0%bc%d0%b6/feed/ 3 http://blog.amarjargal.org/2010/08/%d1%88%d0%b0%d1%88%d0%b8%d0%bd-%d0%b1%d0%b0-%d1%82%d3%a9%d1%80/ http://blog.amarjargal.org/2010/08/%d1%88%d0%b0%d1%88%d0%b8%d0%bd-%d0%b1%d0%b0-%d1%82%d3%a9%d1%80/#comments Thu, 19 Aug 2010 17:18:45 +0000 admin http://blog.amarjargal.org/?p=1351 Шашин  ба төр

Үндсэн хууль нь төр шашны харилцааг ойлгомжтой тодорхойлж чадаагүй гэж шүүмжлээд “Манай Үндсэн хуульд болохоор төр нь шашнаа хүндэлж, шашин нь төрөө дээдэлдэг ч билүү нэг сонин заалттай шүү дээ. Уг нь бол шашны зан үйл, төрийн үйл ажиллагаа хоёр тусдаа байх ёстой. Хэрвээ иргэний төртэй бол. Энэ бол ардчиллын том зарчим” гэж Х.Тэмүүжин гишүүн ярилцлага өгсөн байна. (http://politics.news.mn/content/24885.shtml)

Үнэндээ бол Үндсэн хуулийн 9 дүгээр зүйл тэр чигээрээ төр шашны харилцааг зохицуулсан бөгөөд төр, сүм хийдийн хоорондын харилцааг хуулиар зохицуулахаар заасан байдаг.

Гэхдээ төр шашны харилцааг зөвхөн 9 дүгээр заалтаар хязгаарласан юм биш л дээ. Ялангуяа 2 дугаар бүлэг бараг тэр чигээрээ дээрхи харилцааг тодорхойлсон гэж болно. 16 зүйлийн 15-д монгол улсын иргэний үндсэн эрх, батлагаатай эдлэх эрх чөлөөнд “шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөөтэй”-г онцлосон байдаг.  Энэ бол Үндсэн хуулиар эдлэх ёстой эрх учраас онц болон дайны байдал зарласан нөхцөлд ч дээрхи заалтыг хязгаарлаж болохгүйг 19 дүгээр зүйлийн 2-д тодотгосон байдаг. Төр шашны харилцааг иргэний шүтэх эс шүтэх эрхээр дамжуулан тодорхойлсоноос гадна төр сүм хийдийн харилцааг тусдаа хуулиар зохицуулахаар заасан нь бас анхаарууштай.

Ер нь хүний эрх, үүргийг тодорхойлсон Үндсэн хуулийн заалтууд шашин, бүр тодруулбал сүм хийд чухам “хаа хүрэх” хязгаартайг тодорхойлсон. Шашин сүм хийдийн үйл ажиллагаа (жишээ нь, төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим үндэснийхээ эв нэгдлийг эрхэмлэн дээдлэх, хууль дээдлэх, Монгол улс төрийн байгууламжийн хувьд нэгдмэл байх, төрт ёс, түүх, соёлынхоо уламжлалыг нандигнан өвлөх, хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэм цогцлуулах,  шүүхийн өмнө эрх тэгш байх, шашин шүтлэгээр нь ялгаварлан гадуурхахгүй байх, эрэгтэй эмэгтэй тэгш эрхтэй байх, хуулийн дагуу цэргийн алба хаах гэх мэтчилэн) Үндсэн хуулинд тусгагдсан бүх үг үсгэнд тулгуурлаж, түүгээр хязгаарлагдаж байгаа юм. Төр шашин сүм хийдийн талаар үйл ажиллагаа явуулахдаа чухам юуг баримтлах, юугаар хязгаарлагдахыг мөн Үндсэн хуулинд  тов тодорхой заасан юм.

Уг асуудлыг цааш нь задлаад шинжлэвэл улам тодруулах бололцоотой.  Тиймээс “ … нэг сонин заалттай шүү дээ” гэсэн үл тоомсорлосон дүгнэлт хийх нь сонин л санагдаж байна.

Энэ хорвоод үнэ төлбөргүй зүйл үгүй гэдэг. Гадныхан нэг их сайн сайхан санаалаад үнэгүй юм тараагаад байна гэж байхгүй. Нөгөө талаас манайхан аргагүй эрхэнд “үнэ төлбөргүй” гэсэн юманд хууртаж байгаа.

Эм, эмийн бүтээгдэхүүний хувьд – гадаад шинэ бүтээгдэхүүн гарган хэрэглэхэд тун хэцүү маш нарийн шалгуур, олон арван жилийн туршилт шаарддаг. Мэдээж хэрэг өртөг зардал нь өндөр. Тиймээс энэ чиглэлийн компаниуд ядуу дорой улс оронд “тусламж” гэсэн нэрээр бөөн эм авчирч бидэн дээр шууд утгараарай туршилт хийдэг юм. Ядуу дорой байна гэдэг хэн нэгний туршилтын туулай болно гэсэн үг. Ядуу байхад яах ч аргагүй. Дээрх нөхцөлд илрүүлээд хориглож чадсан байна. Хориглож чадаагүй, чадах ч үгүй, хэдэн арван төгрөгөөр “нүдэн балай” өнгөрч байгаа явдал тоймгүй шүү дээ.

Манай хөгжлийн өнөөгийн шатанд: урьдчилан сэргийлэх цорын ганц арга зам нь – иргэд өөрсдөө сонор сэрэмжтэй байх. Төр засаг хөдөлж байгаа, гэхдээ түүнд өнөөдөр бүрэн бүтэн найдах аргагүй. “Үнэгүй гэхээр нугасгүй” гэдэг сэтгэлгээнээсээ зарим нөхцөлд татгалзах тэнхээтэй (сэтгэлгээний тэнхээтэй) байж л, өөрөөр хэлбэл иргэд өөрсдөө хариуцлага үүрч байж л сайн цагийг авчирна.

PS. Санаа оноогоо хуваалцаарай: тоо баримт, судалгааг эл сайт дээр байршуулна.