-Хэдий болтол бид ирээдүйгээсээ зээлэх вэ-

Монгол Улсад Санхүүгийн шинэ тогтолцоо бүрдсэний ойг тохиолдуулан зохион байгуулж буй арга хэмжээнд оролцогсод Та бүхэнд энэ өдрийн мэндийг хүргэж, сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе.

Энд хуран цугласан бид макро эдийн засгийн тогтвортой байдлын асуудлаар хэлэлцэн, санал солилцож байгаа хэмээн ойлгож байна.  Тиймд өдгөө энэ хүрээнд санаа зовоож буй хэд гурван асуудлыг хөндье гэж бодсон юм.

Ер нь өнөөдөр, олон талаас нь хараад үзэхэд хамгийн түвэгтэй  хүнд, хамгийн хүч анхаарлаа хандуулах ёстой сэдэв бол эдийн засгийн бүтцийн тухай асуудал  гэж би хувьдаа дүгнэж байна.

Тухайлахад, ажлын байрыг аваад үзье л дээ. Ажилгүйдлийн талаарх   албан ёсны мэдээгээр бол  40 мянга гэсэн тоо өнөөдөр яригддаг.  Гэхдээ хүн амын тооллогын дүнгээр нийт иргэдийн 10 -11 хувь нь ажилгүй сууж  байна гэх тоо гардаг гэж байгаа. Монгол Улс гурван сая хүрэхгүй хүн амтай, тэдгээрийн тал нь хөдөлмөрийн чадвартай гэж бодоход, арван хэдэн хувь гэдэг нь бас л өндөр тоо. Чухам энэ хүмүүсийг ажлын байраар хангачихвал болмоор ч юм шиг. Амархан юм шиг, тэгтлээ  “толгой өвтгөөд” байх асуудал биш юм шиг харагдах ч үнэн хэрэгтээ яг энэ асуудлыг шийдэж чадахгүй бид  20 жил болж байна.

Үүний учир шалтгаан нь юунд байна вэ гэхээр, манай Монголын өнөөгийн эдийн засгийн бүтэцтэй холбоотой хэмээн би хувьдаа дүгнэж, санаа оноогоо  та бүхэнтэй хуваалцъя гэж  бодсон юм.

Сүүлийн үед  эдийн засаг, зах зээл дээр өрнөж байгаа үйл явдал, ялангуяа уул уурхайг тойрсон асуудлууд нь мөнөөх  голланд өвчний нэг хувилбарыг бидэнд их л тод харуулаад байх шиг.  Ер нь нийгмийн болоод улс төрийн амьдралын бүхий л  салбар руу энэ нь ил тод ороод ирлээ.  Хамгийн ойрын жишээ гэхэд, миний нэг танил компанидаа  гайгүй сайн хуульчтай байсан юм. Тэгтэл тэр хуульчаа саявтар бусдад алдчихсан байна. Хааш нь тэр вэ, гэхээр уул уурхайн компаниас  цалинг нь хоёр  дахин нэмэх санал тавьж,  орон сууц өгөөд  аваад явсан байна.  Гэтэл танилын маань компани тэр  хуульчийг гайгүй сайн ажилтан болгохын тулд долоон жилийн турш бэлтгэж, ажиллуулсан байдаг. Дөнгөж сургууль төгссөнөөс нь эхлээд л хангалттай сургаж, мэргэшүүлэн,  ийш тийш нь явуулж боломжоороо дэмжиж байж. Тэгсэн нөгөө долоон жилийн хөдөлмөр, зүтгэл, хөрөнгө оруулалт нэг л өдөр үгүй болох нь тэр.   Харин нөгөө уул уурхайн компани гэнэт гарч ирээд,  бэлэн боловсон хүчин, мэргэжилтнийг урвуулж  аваад л. Энэ бол  нөгөө голланд өвчний хамгийн тод жишээ ажиллах хүчний зах зээл, хөдөлмөрийн зах зээл дээр ингэж  илэрч байгаа хэрэг юм.

Тэгэхээр энэ байдал Монголд цаашдаа нэлээд гай тарих юм шиг санагдана.  Цаашид иймэрхүү байдлаар үйл явц өрнөөд байх юм бол   уул уурхайн компаниуд Монголын хамгийн шилдэг боловсон хүчнүүдийг цуглуулан авч, харин бусад салбарт ажиллагсдын ур чадвар нь  улам дордоод, гайгүй боловсон хүчин бэлтгэхэд 5-7 жил зарцуулна гэж тооцвол бид хөгжлийн  5-7 жилийг  зүгээр л ямар ч үр ашиггүй алдах магадлалтай юм.

Гадаадын хөрөнгө оруулалттай компаниуд манай мэргэжилтэй боловсон хүчний аль гайгүйг нь  сорчлон авч ажиллуулах энэхүү үйл явц нь  макро эдийн засгийн нэгэн том, урт хугацааны  асуудал болж тавигдаж  байна. Энэ асуудалд эрдэмтэн мэргэд, энэ талаарх асуудлыг хариуцан ажиллаж байгаа та бүгд дор бүрнээ анхаарал  хандуулаасай  гэсэн санааг энд би хэлэх гэсэн юм. 

Дараа нь  хэлэх зүйл бол,  манай ерөнхий макро эдийн засгийн орчныг та бүхэн мэдэж байгаа. Улс орон тодорхой хэмжээний орлого олж ч байна. Тэрнийхээ тодорхой хэмжээг мөн хэрэглэж байгаа. Нэг хэсгийг нь хөрөнгө оруулалтад зарцуулж, нөгөө хэсэг нь хэрэглээнд эргэлдэж  буй. Эдгээрийн  дотроос  хэрэглээ, орлого хоёрыг л  аваад үзэхэд бас л их дисбаланс байгаа.

Үнэнийг хэлэхэд, өрхийн түвшинд аваад үзсэн ч ялгаа байхгүй, аймгийн түвшинд  ч тэр  энэ дисбаланс маш тод харагддаг. Тэгвэл орлого маань чухам юу билээ, зарцуулагдах зүйлүүд  маань бас юусан билээ.  Өрхийн орлогын тухайд  бид  400-аад ам. долларын  асуудал л дунджаар  ярьж байдаг. Гэтэл зарцуулагдаж буй эрэлт хэрэгцээ хэрэг дээрээ чухам ямар байдаг билээ.

Орчин цагийн шаардлагыг хангах хэрэглээ хүртэх тухай ярих юм бол асар том дисбаланс энд үүсч байгаа юм. Түүнийг шийдвэрлэчих санаатай хэрэгжүүлээд байгаа нэг арга хэлбэр нь урьд өгч байсан  хүүхдийн мөнгө ч юмуу, эсвэл одоогийн 21,000 төгрөг гэх зэрэг зүйлүүд. Үүнийг эдийн засгийн хүмүүс та нар шоолдог л байх.  Үнэхээр л арга ядсан хэрэг. Гэхдээ л арга ядсан ийм байдлаар  асуудлыг шийдэх санаатай хөдөлж л байна.  Харин үнэн хэрэгтээ  чухам суурь гол асуудал нь юу юм бэ, юуг баримтлан, хэрхэн  зөв шийдэх вэ гэдэгт  хариулт өгч байгаа институт өнөөдөр алга л байна. Үүнийг та бүхэнд хэлэх нь зөв гэж бодсон юм.

 Түүнчлэн энд дурдахгүй өнгөрч боломгүй нэг чухал асуудал бол  хөрөнгө оруулалт, хуримтлалын асуудал байна. Өнөөдөр бид улсын төсвийн тодотгол хийнэ, 800 – гаад тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийнэ гэж байгаа бол энэ нь зөвхөн төсвөөс л оруулах гэж буй  асуудал. Дээрээс нь хувийн хэвшлийн тухай асуудал ярих юм бол үндсэндээ хоёр триллион  төгрөгийн асуудал яригдах юм.  Гэтэл хуримтлал маань хэд байгаа билээ. Үндсэндээ энэ мөнгөний чухам хэдэн хувийг нь бид  өөрсдөө бүтээн гаргаж авч байгаа вэ гэхээр хариулт нь бас л тун хомсхон  болчихоод байгаа юм.  Дээр нь  нөгөө уул уурхайн салбар ирээдүйгээсээ мөнгө зээлээд явж байгаа. Хэд дэх үеэс нь зээлж байгааг нь хэлэхэд хэцүү. Энэ бол бас  нэг том дисбаланс. Ийм байдал  Монголд цаашдаа нэг их олигтой зүйл  авч ирэхгүй  гэсэн айдас надад байдаг юм.

Мөн тэрчлэн макро эдийн засгийн нэг гол үзүүлэлт бол экспорт, импортын харьцааны асуудал юм.  Монголын эдийн засаг туйлын өрөөсгөл, харахад ч зүрхшээмээр  гэдэг нь харагдаж байдаг.

Цааш нь энд  хэлэх гэсэн нэг санаа бол,  капиталын урсгалтай холбоотой асуудал. Сүүлийн үед Монголд асар их капиталын урсгал орж ирж байна. Энийг бид  20 жил хүлээсэн,  их мөнгө орж ирлээ хэмээн  баярлах естой юм. Гэхдээ энэ их мөнгө орж ирсний цаана нэлээн том асуудлууд урган гардаг юм байна гэдгийг мартах ёсгүй. Богино хугацааны капиталын урсгал, урт хугацааны капиталын урсгал хэмээх  энэ хоёр  баланс дээр, энэ хоёр  бүтэц дээр нааштай зүйл  тун ховор харагдаад байгаа юм.  Ялангуяа сүүлийн 4-5 жилийн дотор тод харагдаж байгаа зүйл бол богино хугацааны хөрөнгө оруулалт, үнэт цаасаар дамжуулан, компаниудын хувьцааг худалдаж авах хэлбэр байна. Үүгээр  дамжин орж ирж байгаа мөнгө бол Монголын тогооноос хэтэрчихсэн болов уу гэж  бодогдох юм.

 Энэ мөнгө орж ирэхдээ Монголын шилдэг сор нь болсон бүхнийг   түүж авч байгаа.  Жишээ нь,  Европын хөгжлийн банк гэхэд л Монголын өөдтэй өнгөтэй  бүх аж ахуйн нэгжүүдийн хувьцааг хамгийн түрүүнд худалдан авч байна. Энэ тэндээс асар их мөнгө оруулж ирж байна. Тэр мөнгө нь урт хугацааны мөнгө гэж хэлэхэд туйлын эргэлзээтэй. Урт хугацааны мөнгө, богино хугацааны мөнгө хоёрын  дисбаланс цаашдаа Монголыг ямар ч үед,  хэзээ ч сүйрүүлж магадгүй гэсэн нэг том аюул байгаад байх шиг.

Үүнтэй уялдаатайгаар 2007, 2008 онд болсон үйл явдлуудыг санаж байгаа байх.  Мөнгө гадагш гардаг юм аа гэхэд, гарч байгаа мөнгө урт хугацааных гэж байхгүй. Дандаа богино хугацааных. 2007 онд 500 сая ам. доллараа 14-хэн  хоногийн дотор зүгээр л туугаад тавьчихсан шүү дээ.  Хэн ч энэ тал дээр дуугараагүй, хэн ч яриагүй, хэн ч үүнээс  сургамж аваагүй.  Дахиад хэрэв, мөнгө аваад гарвал 500 саяыг авч гарахгүй, хоёр, гурван миллиардаар  нь авч гарна.  Гэхдээ энийг маш богино хугацаанд авч гарна.  Манайх үүний эсрэг тодорхой ямар нэг арга хэмжээ авсан уу? гэвэл хэлэх зүйл, хариулт тун бага байгаа юм.  Цаашдаа макро эдийн засгийн балансын асуудал, тогтвортой байдлын асуудлыг ярих юм бол иймэрхүү зүйлийг анхаарч, ажил төрлөө зохицуулах ёстой болов уу гэж бодож байна.

Өөр нэг миний хэлэх гэсэн санаа бол, энэ капиталын урсгалыг дагаад өрнөж буй үйл явдал их олон байгаа. Түүн дотроос хоёр гол зүйлийг дурдъя.

1. Үл хөдлөх хөрөнгийн үнэлгээний асуудал. Орон сууц болон бусад юмны үнэ тэнгэрт хадаж байна. Гэтэл Монголын ард иргэд  өөрсдөө тийм  их орлоготой билүү гээд үзэхээр өдөр, шөнө шиг ялгаа гарч байна. Энэ хандлага цаашдаа ч үргэлжлэх юм шиг байна. Энэ  бол их том аюул. Нөгөө нийгмийн ялгарал гэдэг чинь эндээс л улам эрчимтэй,  хүчтэй өрнөх юм шиг байна.  Баячууд нь улам баяжаад, ядуучууд нь улам ядуурч,  ядуусын эзлэх хувийн жин нэмэгдэнэ. Мөн дээрээс нь улс төрчдийн популизм ороод ирэх юм бол юунд хүргэх бол оо?  гэсэн айдас макро тогтвортой байдалтай холбоотой гарч ирж байна.
2. Үүнийг дагаад бас нэг харагдаж байгаа зүйл бол төгрөгийн асуудал.  Монгол төгрөг бол үнэхээр бидний нандигнан хайрлаж явах ёстой зүйл. Төгрөг маань үнэ цэнэ нь өсч байгаа  бол сайн хэрэг. Өнгөрсөн жил Монголын төгрөг дэлхийн шилдэг валютуудын нэг болж гарч ирсэн. Гэхдээ төгрөгийн ханш ингэж хүчтэй   болж байгаа нөхцөлд макро эдийн засгийн бодлого  ямар байх ёстой юм бэ? гэдэгт хариулт өгч байгаа нь үндсэндээ хаана ч байхгүй. Монголбанк ч,  Сангийн яаманд байхгүй. Энэ байдал нь  эдийн засгийн гажуудчихсан  байгаа бүтцийг улам л гажуудуулж байгаа хэрэг юм.  Экспортын тухай асуудлыг яриад ч хэрэг байхгүй, зүгээр л хэдэн нүүрсээ зөөе, алтаа гаргая, зэсээ гаргая гэхээс өөр ямар нэг асуудал огт яригдахаа больчихож байгаа юм. Тэгэхээр макро түвшний тогтвортой байдлыг барих гээд байгаа бол төгрөгөө яах гээд байгаа юм бэ  гэдгийг  нэлээн сайн бодохгүй бол болохгүй болжээ.

Эцэст нь,  нэг зүйлийг онцолж хэлэх ёстой.  Энэ нь цаг хугацааны баланс, дисбаланс. Өнөөдрийн богино хугацааны зорилт, ирээдүйн Монгол Улсын хөгжлийн тухай асуудал хоёрыг  яаж хооронд нь зөв уялдуулах вэ.  Хэдий болтол бид ирээдүйгээсээ зээлэх вэ. Энэ том асуудал гарцаагүй анхаарлын төвд яригдах ёстой  болж байна.

Иймэрхүү хэд хэдэн асуудлууд макро эдийн засгийн  тогтвортой байдлыг хангахад нөлөөлөх юм шиг байна. Өөр анхаарал татах,  яривал зохих  асуудал олон л  байгаа байх. Тэгэхдээ,  сая та бүхний  энд ярьж байгаа зүйлийг сонсоод, багцалж авснаа онцлон  ярьсан юм.

 Монголын эдийн засгийн бүтцийн асуудалд бид  онцгой анхаарч, үүнд хамаг оюун ухаанаа дайчилж, олигтойхон өөрчлөлт гаргахгүй бол аюул ойрхон байна хэмээн сэрэмж төрж байна. “Голланд” өвчинд нэрвэгдсэн гуравдугаар  зэргийн Африкийн орон байдаг.  Хэн дуртай нь хүрч ирж дээрэмддэг, хэн дуртай нь төрийн эрхийг нь  булааж байдаг.  Тийм эмгэнэлт төгсгөл рүү явчих вий гэсэн болгоомж, айдас заримдаа  төрдгийг нуух юун.

Анхаарал тавьсанд баярлалаа 

Brain drain гэдэг нь ядуу орны гайгүйхэн боловсон хүчнийг мөнгө болон амьдралын таатай нөхцөл зэргээр уургалан татаж, хөгжилтэй орнууд “эз дийлэн” авч явахыг хэлж байгаа хэрэг. Тиймээс ядуу орон нь ядуу хэвээрээ л үлддэг. Энэ бол шинэ колоничлолын шилдэг арга гээд л социализмын үед заадаг байлаа. Үнэхээр ч тийм. Гэхдээ хэдэн  жилийн дараа нэлээд туршлага дадлагатай, бас ч гэж хэдэн “ногоон-той” болчихсон  хүн буцаж ирээд улс, эх орондоо зүтгэвэл илүү ашигтай хэмээн  сүүлд нь тайлбарладаг болсон. Аль нь ч бай энэ бол онолын маргаан цэцэрхэл. Амьдрал дээр харин юу болж байгаа билээ.

Саяхан, миний нэг найз компанийнхаа  гайгүй сайн хуульч залуугаа уул уурхайн компанид алдчихлаа хэмээн  бодлогоширч суусан. Түүнийг явуулахгүй гээд ч яах юм билээ? Цаадуул нь одоо авч байгаа цалингаас нь 4 дахин илүү цалин амлаж, дээр нь байр, машин өгсөн юм байх.  Уул нь би тэрнийг долоон жил сургаж, өдий зэрэгтэй үнэлэгдэх хэмжээнд хүргэсэн гэж боддог.  Миний тэрхүү долоон жилийн хөрөнгө оруулалт ингээд л гэнэтхэн үгүй боллоо  гэж найз маань хэлж  байсан.

Тухайн компанийн хувьд ийм явдал бол үнэхээр том цохилт л доо. Үнэндээ сайн мэргэжилтэй боловсон хүчин бэлтгэх нь цаг зав, тэвчээр шаардсан амаргүй ажил. Мөнгөн дүнгээр илэрхийлэхийн аргагүй  асар их зардлыг компани үүрч байдаг.

 Гэтэл гаднын баян компани тэрхүү  бүх зардлыг гаргахгүй. Шууд л хожиж байгаа юм.  Бэлэн, бэлтгэгдсэн мэргэжилтэй боловсон хүчнийг  “үнэ мөнгөөр цохин” авч байгаа нь үнэндээ бол үндэсний компаниудыг дархлаагүй, ядмаг  чигээр нь үлдээх, хөл дээр нь баттай зогсоохгүй байлгах, өөрсдөө өрсөлдөгчгүй оршин тогтнох  бүхий л орчин, нөхцлөө бүрдүүлж байдаг үйл явцын нэг  хэлбэр юм. Тэгэхээр, үндэсний компаниа дэмжээч ээ, хэмээн манайхан  цөхрөнгөө баран  ярьдаг нь бас ийм  учиртай.

Гадныхан Монгол руу хөрөнгө оруулалт хийн хошуурцгааж буй энэ үед хөдөлмөрийн зах зээлийг зохицуулсан, үндэсний компаниудыг дэмжсэн бодлого, тодорхой арга хэмжээг төрөөс авч хэрэгжүүлэх  хэрэгтэй юм.  Гэхдээ хөдөлмөрийн зах зээлийг хязгаарлах шаардлагагүй л дээ.  Харин гадныхан мэргэжилтэй боловсон хүчин  авах гэж байгаа бол тэдгээр боловсон хүчнийг  бэлтгэсэн  компани, албан байгууллагад нь нөхөн олговор  төлдөг хэлбэрийг хуульчлан зохицуулж, шинээр   буй болгох ёстой юм.

Хэрэв иймэрхүү систем байхгүй бол нөгөө “голланд өвчин” чинь дотоодын ажиллах хүчний зах зээлд зөвхөн үндэсний компаниудыг шоовдорлоод зогсохгүй бүхэл бүтэн  салбараар нь хэдэн арван жилийн хоцрогдолд байлгаж мэдэх билээ.

]]> http://www.amarjargal.org/2011/09/brain-drain/feed/ 4 http://www.amarjargal.org/2011/04/%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b3%d0%b8%d0%b9%d0%bd-%d0%b3%d0%b0%d0%b7%d0%b0%d1%80-%d0%be%d1%80%d1%88%d0%b8%d0%bd-%d1%82%d0%be%d0%b3%d1%82%d0%bd%d0%be%d1%85%d1%8b%d0%bd-%d1%82%d1%83%d0%bb%d0%b4-%d0%b0%d1%80/?utm_source=rss&utm_medium=rss&utm_campaign=%25d0%25b7%25d0%25b0%25d1%2581%25d0%25b3%25d0%25b8%25d0%25b9%25d0%25bd-%25d0%25b3%25d0%25b0%25d0%25b7%25d0%25b0%25d1%2580-%25d0%25be%25d1%2580%25d1%2588%25d0%25b8%25d0%25bd-%25d1%2582%25d0%25be%25d0%25b3%25d1%2582%25d0%25bd%25d0%25be%25d1%2585%25d1%258b%25d0%25bd-%25d1%2582%25d1%2583%25d0%25bb%25d0%25b4-%25d0%25b0%25d1%2580 http://www.amarjargal.org/2011/04/%d0%b7%d0%b0%d1%81%d0%b3%d0%b8%d0%b9%d0%bd-%d0%b3%d0%b0%d0%b7%d0%b0%d1%80-%d0%be%d1%80%d1%88%d0%b8%d0%bd-%d1%82%d0%be%d0%b3%d1%82%d0%bd%d0%be%d1%85%d1%8b%d0%bd-%d1%82%d1%83%d0%bb%d0%b4-%d0%b0%d1%80/#comments Wed, 06 Apr 2011 04:07:06 +0000 Админ http://www.amarjargal.org/?p=1455 Continue reading →]]> УИХ-ын хаврын чуулганаар Сонгуулийн болон, Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийг хэлэлцэхээр төлөвлөсөн. Гэвч сонгуулиа мажоритари, пропорциональ тогтолцооны альнаар явуулах дээрээ парламент адсуудалтай намууд зөвшилцөөгүй, Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг ямар аргаар хийхээ тогтоогүй байна. Энэ удаагийн парламентаар хийчих ажил биш гэсэн бодолтой гишүүд ч байна. Энэ талаар УИХ-ын гишүүн Р.Амаржаргалтай ярилцлаа.

-МАН-ын дарга хоёр танхимтай парламенттай болох санаачлага гаргасан. АН-ын хувьд үүнийг дэмжихгүй гэсэн байр суурьтай байгаа гэсэн мэдээлэл байна. Таны бодлоор төрийн тогтолцоог өөрчлөх боломж, цаг хугацаа нь мөн үү?

-Манай улсад хоёр танхимтай парламент хэрэггүй байх. Өнөөдөр бидэнд юу дутагдаж байна, ямар асуудал шийдэх хэрэгтэй байгаа, хөгжлийн ямар шатандаа явж байна үүндээ уялдуулаад шийдвэр гаргах тогтолцоо нь ямар шалгуурыг хангасан байх ёстой зэрэг асуудалд хандах хэрэгтэй. Энэ бүгдээс үүдэн төрийн тогтолцоогоо өөрчлөх санал гарч байна. Гэхдээ нуухыг нь авах гээд нүдийг нь сохолж болохгүй. Хүрсэн төвшингөөсөө ухраад байх нь зөвүү гэдгээ бодох хэрэгтэй. Миний бодлоор сонгодог парламентын тогтолцоогоо бэхжүүлэхийн төлөө ажиллах хэрэгтэй.

-Тэгэхээр манай өнөөдрийн 76 гишүүнтэй, нэг танхимтай парламент сонгодог нь гэж та хэлж байна уу?

-Энэ ч бас сонгодог нь биш, дутагдаж байгаа зүйл бий. Тухайлбал, ялсан намын дарга Ерөнхий сайд байх, Ерөнхий сайд парламентыг тараах эрх, УИХ-ын гишүүн Засгийн газрын гишүүн байх тоог хязгаарлах гэсэн гурван зүйлийг хуульчилж өгмөөр байна. Ялсан намын дарга бид эрх барих хугацаандаа ийм бодлого явуулна, ийм ажил хийнэ гэсэн хөтөлбөрөө оруулж ирдэг. УИХ дэмжихгүй бол “Та нар дэмждэг, ажлаа хийж чадна гэж үзэж байгаа Ерөнхий сайдаа томил, Засгийн газраа байгуул. Би ингэж ажиллаж чадахгүй” гэж хэлж чаддаг Ерөнхий сайдтай байх ёстой. Жил бүр төсөв хэлэлцэх үеэр Засгийн газраас санал боловсруулж УИХ-д оруулж ирдэг. Батлагдаад гарахдаа шал өөр болоод гардаг. Энэ үед Ерөнхий сайд нь “Би та нарын аргыг харж ажиллаж чадахгүй” гээд УИХ-ыг тараадаг байх хэрэгтэй байна. Гэхдээ энэ туйлын алхам юм. Яагаад гэвэл тэр ялсан намын дарга. Парламентыг тараалаа гэхэд манай нам дахин ялалт байгуулах уу, олонхи болж чадах уу гэдгээ бодож байж шийдвэрээ гаргана. Нөгөө талаас өөрийн байгуулсан Засгийн газрын үйл ажиллагааг жадлаад эсэргүүцээд байхгүйгээр байх ёстой юм байна гэдэг хариуцлагаа ухамсарлана. Энэ утгаар нь манайд сонгодог парламентын тогтолцоо нь илүү өгөөжтэй санагдаад байна.

-Ерөнхий сайд парламентаа тараах эрхтэй байя гэсэн саналыг та ярилаа. Гэтэл Үндсэн хуульд төрийн эрх барих дээд байгууллага УИХ байна гээд баталгаажуулчихсан. Мөн өнөөдөр парламентын гишүүд Засгийн газраа толгой дээрээ гаргаад үг хэлж чадахгүй боллоо гэж шүүмжилдэг. Гэтэл та эсрэг санал хэлээд байх юм?

-Ийм буруу ойлголт манайханд байна. Үндсэн хуулиар засаглалын хуваарилалтыг тодорхой хэмжээгээр тэнцвэржүүлсэн гэж байгаа ч амьдрал дээр сулруулсан. Өнгөрсөн 20 жилд гүйцэтгэх засаглал маш их хэмжээгээр суларсан. Ёстой оршин тогтнохын тулд хүн болгоныг аргаддаг, тал засдаг, таалагдах гэж ажилладаг. Сэтгэлгээ нь хэдэн сар, хол сэтгэлгээ гэхэд дөрвөн жилээс хэтрэхгүй байна. Уг нь нэгэнт ялсан нам юм чинь бодлогоо тодорхойлж чаддаг, хэн нэгнийг аргадах биш хэрэгжүүлэхийн төлөө тууштай явдаг байх ёстой. Парламент хууль тогтоох байгууллага болохоор хуулиа л баталдаг, Засгийн газраа дэмждэг байх юм. Гэтэл өнөөдөр наймааны төвшинд ажиллаж байна.Би энэ асуудлыг чинь дэмжье, чи эргүүлээд миний тэрийг дэмжээрэй гэдэг.Ийм маягаар төрийн ажил явахгүй. Эргээд энэ нь төрийг сулруулж, аюулгүй байдал, гадна дотны нөлөө гэдэг нь ийм замаар орж ирж байна. Хөгжлийн өнөөгийн шатанд тууштай, хүчтэй Засгийн газартай байх хэрэгтэй байна.

-Сонгуулийн хуулийг хаврын чуулганаар хэлэлцэх гэж байна. Хоёр нам ямар хувилбарыг сонгох дээрээ санал нэгдээгүй байгаа. Сүүлийн үед жижиг мажоритари тогтолцоогоор явуулах тухай ч яригдах болж?

-Өнгөрсөн 20 жилд мажоритари систем давамгайлсан тогтолцоогоор явж ирсэн ч тодорхой үр дүнд хүрээгүй. Сонгуулийн дараа сонгуулийн үр дүнг хүлээн зөвшөөрөхгүй гэдэг гомдол тасраагүй. Тэр хэмжээгээр парламент, Засгийн газар хүчирхэг байж чадаагүй. Тиймээс миний бодлоор пропорциональ тогтолцоо манайд хамгийн тохиромжтой юм гэж үзэж байгаа. Гэхдээ миний хүсээд байгаа100 хувь пропорциональ тогтолцоо батлагдах магадлал алга. Одоогоор холимог хувилбарыг ярилцаж байна. Энэ нь урагшаа нэг алхам ахиж байгаа болохоор дэмжинэ гэж бодож байгаа.

-Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлын хэсэг байгуулагдсан. Улс төрийн намуудын дарга нар ч уулзаж ярилцсан. Гэсэн ч Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах нь ганц парламент, хэсэг намын дарга нарын шийдэх асуудал биш гэж хуульчид үздэг.Үүнийг дэмжиж байна уу?

-Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах ажлыг тийм амархан хийчихгүй байх гэж бодож байна. Өөрчлөлт оруулахдаа яах ёстой вэ гэдгийг намрын чуулганаар шийдэж УИХ-ын тогтоол баталсан. Гэхдээ өөрчлөлт оруулах асуудал нь ямар хүрээг хамрахаас их зүйл шалтгаална. Тухайлбал, сонгодог жишээ болчихсон хот гэдэг үгийг үндсэн хуульд оруулах гэж байгаа бол, УИХ-ын гишүүнийг сонгохдоо Дорж, Дулмаа гэдэг хүнийг шууд сонгох уу, намынх нь дэвшүүлж байгаа хүнийг сонгох уу гэдгийг тодотгох гэж байгаа бол болно. Үүнээс өөр нарийн ширийн асуудал руу орвол хүндрэлтэй. Ингэсэн тохиолдолд УИХ-ын хүрээнд бус нийт ард түмэнрүүгээ хандаж, асуулга явуулж байж шийдэх хэрэгтэй. Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулна гэдэг процедурын хувьд төвөгтэй, ярвигтай ажил.
 

Эх сурвалж: Зууны мэдээ сонин, 2011 оны 4 дүгээр сар 6, Нүүр 2.

Бодлогыг хэрэгжүүлэх нэгдүгээр үе шат буюу 2004-2007 ондуудад хүн ам зүйн талаар, хүн амын хөгжлийг хангах талаар, хүний амьдралын чанарыг сайжруулах талаар, бодлогыг хэрэгжүүлэх арга замын хүрээнд авсан арга хэмжээ, хүрсэн үр дүнгийн талаархи танилцуулга

Хоёрдугаар үе шат буюу 2008-2011 онуудад дээрх асуудлаар авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээ, гарч буй үр дүнгийн талаархи мэдээлэл

Гуравдугаар үе шат буюу 2012-2015 онуудад дээрхи асуудлын хүрээнд баримталж буй бодлого, төлөвлөгөө зэрэг дэлгэрэнгүй мэдээллийг гүйцэтгэх засаглалын тэргүүнээс хүслээ.

ЖИЧ: Энэ сэдвийн хүрээнд хийсэн судалгаа, тайлан илтгэл, хөндлөнгийн мониторингийн дүгнэлт зэрэг ач холбогдолтой материалаа info@amarjargal.org хаягаар илгээж, бидний ажилд дэмжлэг үзүүлнэ үү.
Танд баярлалаа.

Хүн амын хөгжлийн талаар төрөөс баримтлах бодлого – УИХ-ын 2004 оны 21 дүгээр тогтоол

-УИХ-ын сонгуулийн тухай хуулийг энэ намрын чуулганаар амжиж баталж чадахгүй нь тодорхой боллоо. Хамгийн түрүүнд батлах шаардлагатай хуулиудын нэг болох Сонгуулийн хуулийг ухраагаад байгаагийн гол шалтгаан юу вэ. Тогтолцоон дээр тохирч чадахгүй байгаагийн учир юу вэ?

-Энэ намрын чуулганаас би хоёр гол хуулийг онцгойлж харж, хүлээж байсан. Нэгдүгээрт, гарцаагүй Сонгуулийн тухай хууль. Хоёрдугаарт Төсвийн тухай хууль. Энэ хоёр хуулиар их олон зүйлийг давхар зохицуулах санаа байсан юм.  Нэр дэвшигчдийн зүгээс сонгогчдод элдэв янзын амлалт өгдөг, үнэн худал нь мэдэгдэхгүй юм ярьдаг, мөнгө төгрөгийн асуудлыг ч хязгаарлаж өгөх ёстой тийм хуулиуд байсан. Гэтэл үндсэндээ аль аль нь явсангүй. Түүнд жаахан сэтгэл дундуур сууж байна.
Сонгуулийн хуулийн хувьд өнөөдөр манай улс төрийн намууд ч тэр, УИХ-ын гишүүд ч тэр, яг өөр дээрээ буулгаж хараад байна л даа. Өөрөөр хэлбэл, яг ямар хувилбар байвал надад ашигтай вэ гэдгийг хараад байна. Түүнийг учир зүггүй буруу гэж хэлэх нь хаашаа юм. Гэхдээ эцсийн эцэст улс орны хөгжлийг урагш түлхэхүйц сонгуулийн тогтолцоог бид олж батлах хэрэгтэй юм. Хуулиас дээд зүйл байхгүй гэж бид 1990 онд сонголтоо хийсэн. Тийм болохоор гарч байгаа хууль нь нийгмийн харилцааг тэнцвэржүүлж тогтворжуулдаг, урагш хөдөлгөдөг байх ёстой.

Жижиг тойрогтой мажоритар системийг бид их сайн санаж байгаа. УИХ-ын 2000 оны сонгуулиар Ардчилсан нам ганцхан суудалтай үлдэж байсан. Нийт сонгогчдын 49 хувийн саналыг ардчиллын талынхан авсан мөртлөө 76 суудлаас ганцхантай хоцорно гэдэг бол ард түмний хүсэл тэмүүлэл, санаж бодож хийсэн сонголт нь УИХ-д тусгалаа олоогүй гэсэн үг. УИХ-аас гаргаж, баталж байгаа хууль нь ард иргэдийн санаа оноог бүрэн хэмжээгээр тусгах зарчимтай байдаг. Гэтэл 49 хувийн санал түүнээс гадуур үлдчихэж байгаа биз дээ. Тэгэхээр Сонгуулийн хуулийг зайлшгүй сайжруулах ёстой. Хараад байхад сонгуулийн тогтолцоог аль болох томсгосон, пропорциональ хэлбэр рүү явуулах нь зүйтэй гэсэн сургамжийг өнгөрсөн 20 жилийн түүх харууллаа гэж боддог. Энэ чиглэлээр ч хууль батлах ёстой гэж үздэг.

-Таны бодлоор яг ямар тогтолцоог авах нь тохиромжтой вэ?

-Би хувьдаа цэвэр пропорциональ тогтолцоог авсан ч болохгүй зүйл байхгүй гэж үзэж байгаа. Харамсалтай нь Сонгуулийн хуулийг хэлэлцэхгүй байна. Ажлын хэсэг гарсан ч тэр болгон хуралдаж чадахгүй дүлэгнэсээр суугаад өдийг хүргэлээ. Миний хувьд үүний шийдэл нь улс төрийнх байх ёстой. Хувь гишүүнд таалагдсан таалагдаагүй гэхээсээ илүү улс төрийн нам, Монгол Улсын эрх ашиг гэж юу вэ, түүнд ямар зарчим нийцэх вэ гэсэн шалгуур тавьж шийдвэрээ гаргаад, тэр шийдвэрийнхээ дагуу л Сонгуулийн хуулийг УИХ-аар хэлэлцүүлж батлуулах ёстой.

-УИХ дахь намын бүлгүүд дээр пропорциональ юм уу, эсвэл холимог тогтолцоог авахаар тохирлоо гэсэн яриа дуулдаж байсан. Энэ яагаад чимээгүй болчихов?

-Яахав, хоёр хувилбар явж байгаа л даа. Холимогоор 26.50 гэсэн харьцаагаар нэр дэвшүүлье гэж ярьж байсан. 26 нэр дэвшигч нь өмнөх шиг томсгосон тойргоос шууд сонгогдоод явдаг, 50 нь пропорционалиар сонгогддог байя гэж ярьж байсан. Энэ нь тийм их гайхамшигтай шийдэл биш л дээ. Гэхдээ л өмнөх тогтолцооноос арай дээр хувилбар. Урагш нэг алхам хийсэн ийм л тогтолцоо юм. Харин 50 нэр дэвшигч дээрээ яаж санал хураах вэ. Намыг нь дугуйлах уу, хувь хүнийг дугуйлах юм уу гэдэг дээр яриад жаахан гацаад байна л гээд байгаа. Би үүнийг зүгээр шалтаг болов уу гэж бодож байна.

-Тэгвэл шалтгаан нь юу вэ?

-Үнэн шалтгаан нь УИХ-д өнгө мөнгөтэй хүн л орж ирдэг тийм зарчим тогтчих вий. Тийм зовинол, санаа зовоосон зүйл гараад байна. Хэрэв үнэхээр өнгө, мөнгөтэй хүнийг гаргаж ирдэг тогтолцоог сонгоё гэвэл жижиг 76 тойрогтой мажоритар тогтолцоо л харагдаж байгаа юм. Тэр тогтолцоогоор бол маш ойлгомжтой зүйл рүү манай улс төрийг түлхээд байна л даа.

-Таньдаггүй бурхнаас таньдаг чөтгөр дээр гэгчээр 2012 оны сонгуулиар жижиг мажоритар руугаа эргэх сонирхол гишүүдэд нэлээд байх шиг байна. Үүнээс яавал зайлж чадах бол?

-Тиймэрхүү яриа гишүүд дунд явж байгаа. Нуугаад яахав. Гэхдээ манай гишүүд эрх биш асуудалд хариуцлагатай хандаж, алсаа бодож ухаалаг сонголт хийх байх л гэж найдаж байна.

-Сонгуулийн хуульд пропорциональ тогтолцоог суулгалаа гэхэд үүнийг 2012 оноос биш 2016 оны сонгуулиас хэрэглэе. Одоо тулгамдаад байна гэж бултуулах арга бас хэрэглэх гээд байна уу, дэндүү хардсан хэрэг болох уу?

- Янз янзын л хувилбар байгаа байх. Түрүүн миний хэлдгээр гишүүн болгон өөр дээрээ тусгаж буулгаад болохгүй байна. Аль хувилбараар сонгуульдвал миний шанс илүү өндөр байх вэ гэдэг бодлоос салахгүй байна. Тэгж байгаад УИХ дахь гишүүдийн харьцаа 75:1 болчихвол яах вэ. Тийм эрс савлагаа мажоритар систем дээр илүү байдаг.

-УИХ-ын хамгийн анхны сонгууль болсон 1992 онд бас тийм байдал үүсэн. Ингэхэд гадаад орнуудад мажоритар системийг аль хэр түгээмэл хэрэглэдэг вэ?

-Мажоритар системээр явдаг улс орнууд байдаг л даа. Тэгэхдээ бүр хэдэн зуун жил болчихсон, ард иргэдийнх нь улс төрийн соёл төлөвшчихсөн газарт бол үйлчлээд болоод байгаа. Манай Монголд бол одоохондоо сайн таарч өгөхгүй байна. Өөрөө сая хэллээ, 1992 оны сонгуулиар айхтар савласан. УИХ-ын 2000 оны сонгууль бас сүрхий савлагаатай болсон. Тийм байдал Монголын хөгжлийг мэдээж ухраана.

-Төгс тогтолцоо гэж байхгүй болохоор пропорциональ тогтолцоог авлаа гэхэд гарах бэрхшээл юу байх бол. Улсын Бага Хурлыг 1990 онд АИХ-аас пропорционалиар сонгосон. Түүнээс өөр туршлага манайд байхгүй шүү дээ?

-Пропорционалиар явахад нам доторх асуудал нь илүү ач холбогдолтой болчихож байгаа юм. Тэгээд түүнийгээ дагаад намын даргын үзэмжээс их юм хамаарна гэж хүмүүс их болгоомжлоод байх шиг байна. Тиймэрхүү зүйл гарахыг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ эцсийн эцэст улс төрийн намууд өөрсдөө сахилгажих, хариуцлагаа ухаарах цаг болсон шүү дээ. Намууд өнөөгийн шаардлагын хэмжээнд хүртэл төлөвших хэрэгтэй байна. Тэр ажлыг хойш тавилгүй хийх л ёстой юм. Өөрөөсөө зайлуулаад байж таарахгүй. Улс төрийн нам орчин үед ямар байх ёстой юм. Ялангуяа хөгжлийн том том асуудлыг шийдэх гэж байгаа энэ үед нийгмийн өмнө хүлээсэн өндөр хариуцлагаа ухамсарласан байх ёстой гэж ойлгодог. Тийм учраас элдэв асуудал байдаг бол нам дотроо шийдэж сур. Тулгамдсан асуудлаа зөв хэлэлцдэг механизмтай бол гэж хэлэх гээд байгаа юм. Эдгээрийг сонгуулийн хуулиар зохицуулах ёстой. Гэхдээ дан ганц Сонгуулийн хууль гэх биш, Улс төрийн намуудын тухай хуулийг ч давхар ярих ёстой. Намууд ижил механизмтай байхгүй бол болохгүй.Нэг намын дотоод ардчилал нэлээд өндөр төвшинд гарчихсан, дүрэм журам нь батлагдчихсан, үндэсний хэмжээний болчихсон байхад нөгөө нам нь хувь хүний халаасны төдий нам байж таарахгүй. Тийм халаасны намд намын дарга өөрийн үзэмжээр 76 нэр зоогоод сууж байх магадлал бас бий. Тэгэхээр Улс төрийн намуудын тухай хуулиа ч эргэж харж үзэж нөхцөлүүдээ жигдрүүлэх шаардлага байна.

-УИХ-ын 2008 оны сонгуулиар олонх, цөөнхтэй парламент бүрдсэн мөртлөө хамтарсан засаг байгуулаад сөрөг хүчингүй болсон. Энэ парламентад сөрөг хүчингүйн хор уршиг юун дээр илэрч байна?

-Их олон юман дээр байнга харагдаж байгаа шүү дээ. Та нар ч байнга сурвалжилж их л бичих юм. Бидэнд ч их харагдаж байна. Дуугарах гэсэн үедээ хамтарсан засгаа бодоод тэр болгон дуугарч чадахгүй байх жишээтэй. Хэлэх юмаа тэр бүр хэлж чадахгүй өнгөрөх жишээтэй. Хэдий сөрөг хүчингүй ч зарчмаараа асуудалд хандаад хэлэх зүйлээ хэлээд явах юмсан гэсэн нэг хэсэг байхад нэг хэсэг хүн сөрөг хүчин гэдэг нэрийн дор зүгээр л популизм хийх сонирхолтой ч байх шиг. Эдгээрийг яаж ийж байгаад уялдуулж зохицуулах шаардлагатай. Үнэн хэрэг дээрээ сөрөг хүчин үгүйлэгдэж байгаа нь илт байна.

-МАХН сая Онц их хурлаа хийгээд хараахан Улсын дээд шүүхэд бүртгүүлээгүй байна. Гэхдээ хэд хэдэн нам МАХН-тай хамтарч ажилана гэдгээ мэдэгдчихлээ.Парламент дотор сөрөг хүчингүй болсон өнөө үед МАХН тэр үүргийг биелүүлж чадах уу?

-МАХН сөрөг хүчин байж чадах уу, үгүй юү гэдгийг одоогоор би хэлж мэдэхгүй байна.  Үйл ажиллагаанаас нь их зүйл хамаарах байх. Ер нь улс төрийн намууд нэгдэж нийлж хүчний төвлөрөл явуулах нь зүйтэй. Үүнийг би зөв зүйтэй алхам гэж үзэж байгаа.

Дээрээс нь гуравдахь хүчний орон зайн асуудал их яригдах боллоо. Тийм орон зай байна гэж үзээд түүн рүү тэмүүлсэн улстөрчид, улс төрийн нам, хүчнүүд байна. Өнөөгийн байдлаар би нэг их сайн хэлж мэдэхгүй байна. Тэр орон зай нь байгаа ч юм уу, үгүй ч юм уу. Гэхдээ манай улс төрийн тогтолцоо, дээрээс нь Сонгуулийн хуулиар дамжуулаад нам, намаараа тарж бутарсан тогтолцоог дэмжих үү, эсвэл улс төрийн намуудыг бэхжүүлсэн, төв рүү тэмүүлсэн эрмэлзлийг нь дэмжсэн тогтолцоо байх уу гэдгээ давхар бодмоор л юм шиг санагдаад байгаа юм.

-АН, МАН хоёр МАНАН болоод нэгдчихсэн үед гурав дахь хүчний, тэр байтугай цоо шинэ хүчний орон зай байна. Бид энэ боломжийг ашиглаж орон зайгаа бэхжүүлж авах ёстой гэсэн үүднээс Ногоон нам, ИЗН хоёр нэгдэж байх шиг байна. МАХН ч байна. Энэ талаар юу хэлэх вэ?

-Хоёр гол нам өөр өөрийн байх ёстой байран дээр байж чадаж байна уу, үгүй юү. Нийгмийн өмнө хүлээсэн үүргээ ухамсарлаж байна уу гэдгээс их юм хамаарна. АН, МАН хоёр өөх ч биш, булчирхай ч биш, зарчимч байр сууринаас асуудалд хандахгүй, бие биедээ үг хэлж чадахгүй байгаад байх юм бол гарцаагүй гурав дахь хүчний орон зайн асуудал яригдана. Бодитой орон зай тэлж л таарна. Харин АН, МАН хоёр байх ёстой хэмжээндээ байж чадах юм бол асуудал өөр. Энэ хоёр нам бусдаас ялгаатай нь зохиомлоор гарч ирээгүй, түүх өөрөө гаргаж ирсэн намууд.

-Улс төрийн намуудад хатуу гишүүнчлэл байх хэрэгтэй юү. Гишүүд аль ч намд өөрийн сайн дураар олон цөөнөөрөө орж гардаг болсон. Улс төрийн намуудын төлөвшилд энэ хэр нөлөөтэй вэ?

-Ардчилсан нам хоёр гурван ч удаа энэ асуудлыг хэлэлцсэн. Арваад жилийн өмнө нэг ярьж байсан. Гишүүнчлэлгүй намын тогтолцоо руу оруулах бололцоо байна уу гэж үзсэн. Нэг их олигтой үр дүнд хүрээгүй. Яагаад гэвэл нэг нам нэг янзын тоглоомын дүрмээр явдаг. Нөгөө нам нь өөр дүрмээр явдаг болохоор болдоггүй юм билээ. Миний байр суурь юу вэ гэвэл хатуу гишүүнчлэлгүй намын тогтолцоо ирээдүйд Монголд хэрэгтэй байх. Яг өнөөгийн нөхцөлд бол нэг нам, тухайлбал, МАН төрийн механизм, захиргааны хэрэгслийг бүрэн дүүрэн ашигладаг, тэр тогтолцоон дээр суурилдаг зохион байгуулалттай байгаа тохиолдолд бусад намууд өрсөлдөхөд хүнд байгаа юм. Яг тэдний бүтцийг хуулахгүй бол таарахгүй байгаа гэсэн үг.

-Сонгуулийн тогтолцоог бүр өөрчилж чадахгүйд хүрлээ гэхэд 2012 оны сонгуулийг  булхай луйвар багатай шиг шударгаар явуулах арга зам юу байгаа бол?

-Хүний субъектив оролцоог багасгах арга замыг л хайх хэрэгтэй. Санал тооллогыг автоматжуулъя гэж УИХ шийдвэр гаргасан. Шаардлагатай хөрөнгийн эх үүсвэрийг энэ оны төсөвт суулгаж өгсөн. СЕХ энэ ажлаа жаахан эрчимжүүлэх хэрэгтэй байх. Машин техник хэрэгслээ хурдхан захиалж авчрах, ажиллуулж турших, жигдрүүлэх, зүгшрүүлэх ажлыг маш шуурхай хийх хэрэгтэй. Субъектив зүйлээс холхон байвал шударга сонгууль болно л гэж бодож байна.

-“Ухаантай” машин авахад хөрөнгө мөнгө хэр зарах вэ?

-Нийтдээ 19 тэрбум төгрөг төсөвт суулгаж өгсөн. Улсын хэмжээнд хэчнээн тойрог, хэчнээн хэсэг байх вэ гэдгийн тоогоор машин авахад хангалттай хүрэлцэх мөнгө гэж бидэнд танилцуулсан.

-Машинаа хаанаас авах вэ?

-Тэрийг сайн мэдэхгүй. АНУ гэж яригдсан. Гэхдээ хууль журмын дагуу тендэр зарлаад л хийх байх л даа.

-Сонгуулийн хуулийг ирэх хаврын чуулганаар батлах найдвар бий юү?

-Өөр арга байхгүй. Би шууд нэг зүйлийг уриалмаар байна. Монголд шударга сонгууль явж л байвал, ард иргэдийн санал бүрэн хэмжээгээр сонгуулийн дүнд тусгагдаж л байвал сонгогчдод өөрсдөд нь хэрэгтэй. Тэр утгаараа иргэд өөрсдөө дуу хоолойгоо гаргах ёстой. Сонгуулийн ямар тогтолцоо өнөөдөр хэрэгтэй байгаа юм. Юуг зөв гэж үзэж байгаа юм. Түүнийгээ сонин хэвлэл, радио, телевизээр тодорхой ярьж хэлж, сонгосон гишүүддээ захиа даалгавар маягаар өгөх хэрэгтэй. Гишүүний эрх ашиг гэж байгаа бол бас нийт Монголын ард иргэдийн, аймаг, сумын эрх ашиг гэж байх ёстой.

-Эмэгтэй нэр дэвшигчдийн квотыг Жендэрийн тэгш байдлын хуульд оруулахгүй, Сонгуулийн хуульд тусгана гэчихсэн. Тэгж чадах уу?

-Жендэрийн тэгш байдлын хуультай болно гэдэг урагш хийж байгаа нэг том алхам. Үүгээр бүх асуудлыг шийдлээ гэж үзэж болохгүй. Улс төрийн намуудын тухай хуульд квотын асуудлыг тусгаж болно. Тухайн нам яаж нэр дэвшүүлэх юм. Тэр дотроо эмэгтэйчүүдийн эзлэх хувийн жин ямар байх вэ гэдгийг Улс төрийн намуудын тухай хуулиар дамжуулж зохицуулах бололцоо бий гэж би хувьдаа үздэг.

-Тухайлбал, Ардчилсан нам ямар квоттой билээ?

-Манай нам энэ талаар нэлээд ардчилсан шүү дээ.Ний нуугүй хэлэхэд эмэгтэйчүүдийн квотыг анх Ардчилсан намын Гүйцэтгэх зөвлөлд оруулж батлуулж байсан хүн би өөрөө сууж байна. Гуравны нэг гэсэн квотыг 1997-98 оны үед намынхаа дүрэмд оруулж батлуулж байсан.  Манай намын тэр бодлого одоо ч байж байгаа.

-Сонгуулийн тухай хуульд квотыг оруулах боломж ер нь бий юү?

-Сонгуулийн хууль гэхээсээ илүү Улс төрийн намуудын тухай хуульд оруулах ёстой.

-Намууд өөр өөрсдийнхөө дүрэмд оруулж өгөөд үү?

-Тийм, тэр аргаар оруулж болно. Өөрсдөө нэр дэвшигчдээ тодруулахдаа бодлогоо бариад явна биз.

-Тэр нь Сонгуулийн хуульд тусгахаас илүү үр нөлөөтэй гэсэн үг үү?

-Тийм

-Хаврын чуулганаар Сонгуулийн хууль дахиад орж амжихгүй бол сонгууль болоход зургаан сар үлдсэн тохиолдолд хуульд гар хүрэхгүй гэсэн нэг заалт бий байх аа. Тэгэх юм бол Сонгуулийн хууль өөрчдөгдөхгүй үлдэх магадлал байна уу?

-Магадлал байнга л байгаа шүү дээ. Тэгэхдээ хаврын чуулганаар эрх биш хэлэлцэх байлгүй дээ гэж бодож байна. Тэгээд эцсийн эцэст дахиад хэлэхэд энэ бол энд сууж байгаа 76 хүний асуудал биш. Монголын нийт ард түмний эрх ашиг. Долдугаар сарын 1-нийг дахин давтахгүй байхын баталгааг Сонгуулийн хуулиараа хийж өгөх ёстой. Элдэв хоосон амлалтыг хязгаарлах асуудал Төсвийн хуулиараа хэрэгжих ёстой юм. Тэр утгаараа ард иргэд өөрсдөө энэ асуудалд идэвхтэй хандаасай гэж хүсч байна.

-УИХ, Орон нутгийн сонгуулийг ирэх жил зэрэг явуулахаар болсон уу?

-Тэгсэн. Хуулийг нь баталчихсан.

-Намрын чуулган өндөрлөх гэж байна. Ямар хууль батлаад өндөрлөх бол?

-Гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг өнөө маргаашгүй батлах байх гэж найдаж байна. Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалыг баталсантай холбоотойгоор Гадаад бодлогын үзэл баримтлал, Цэргийн номлол зэрэгт өөрчлөлт оруулах шаардлага гарсан.

-Энэ бодлогын гол зарчим юу вэ?

-Манай гадаад бодлого уламжлалт шинж чанараа хадгалж байгаа. Дэлхий ертөнц асар түргэн өөрчлөгдөж байгаа өнөөгийн нөхцөлд гадаад бодлогоо илүү прагматик болгох, ажил хэрэгч шинж чанарыг нь нэмэгдүүлэх зэрэг санаа нэлээд тусгалаа олж байгаа.

Ардын эрх, сэтгүүлч Д.Оюунцэцэг.