Amarjargal Foundation Blog

Ерөнхий сайд, Сангийн болон зам тээврийн сайд, эрхэм гишүүдэд

Төсвийн хөрөнгө оруулалт, үр ашиг

Сүүлийн 10 гаруй жил, ДНБ-нд эзлэх хөрөнгө оруулалт 30 орчим хувьтай байгаа бөгөөд энэ нь харьцангуй өндөр үзүүлэлт юм.

1995-2005 онд төсвийн хөрөнгө оруулалтын 60 хувь нь гадаадын зээл тусламж байсан юм.

2005 онд төсвийн хөрөнгө оруулалт 90 тэрбум төгрөг 2008 онд  620 тэрбум төгрөг болон бараг 7 дахин нэмэгдсэн юм. Ер нь сүүлийн 5 жилд төсвийн хөрөнгө оруулалт 450-550 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ны 10-13 орчим хувь байгаа билээ.

Дотоод гадаадын хувийн хөрөнгө оруулалт улсынхаас 1-1.5 дахин илүү гэж тооцвол жилдээ 0.9 – 2 триллион төгрөгийн хөрөнгө оруулалт болж байна.

Гэхдээ хир үр ашигтай вэ? Учир нь, уул уурхайн орлого хасаад тооцсон төсвийн алдагдал 2005 онд 1 хувь, 2008 онд 15 хувь хүрсэн юм.

Улиг болсон, эрчим хүчний салбарын их засварт 170-180 тэрбум төгрөг шаардлагатай байгаа бөгөөд энэ мөнгө төсөвт тусгагдаагүй. Мөнгө байхгүй гэж байгаа. Энэ хэмжээний санхүүжилт хийхгүй бол эрчим хүчний салбар 3 жилийн дотор мөхнө. Цахилгаан дулааны үнэ нэмнэ гэхээр “популист” хүлээснээс салж чадахгүй. Гэсэн мөртлөө, 150-с наашгүй жилийн дараа л үр ашиг өгөх “сумдад цахилгаан хүргэх” төсөлд 83 тэрбум төгрөг 2007 онд шийдвэрлэсэн юм.

Монгол улсын хэмжээнд 50 мянган км зам байгаа гэдэг. Үүнээс 11 мянга нь улсын чанартай зам, түүний 5 мянган км нь хатуу хучилттай хар зам. Энэ 5 мянган км замын 60 хувь нь (3 мянган км) чанарын шаардлага хангахгүй, “хар зам” гэхэд тун хэцүү бөгөөд түүний засварт 730 тэрбум төгрөг хэрэгтэй байгаа юм. ДНБ-ны бараг 10 хувь гэсэн үг.

2003 онд замд зориулсан шинэ хөрөнгө оруулалтын дөнгөж 10 хувь нь засвар арчилгаанд зориулагдсан байна. Харин 2010 онд 6.5 хувь нь!!!

Чанарын шаардлага хангахгүй гэж байгаа 3 мянган км зам нь 13 ба түүнээс дээш жилийн өмнө ашиглалтанд орсон байх юм.  Товчхондоо, “зам барь – март – дахиад зам тавь” гэсэн маягаар ажиллаж байна. Өнөөдөр эвдэрсэн 1м2 замыг засварлаагүй өнжвөл дараа жил 2-3 м2 зам засах болно. Өөрөөр хэлбэл, төсвөөс одоо зарж буй нэг төгрөг маргааш 2-3 төгрөг хэмнэж байгаа юм.  Зам засварт жил бүр 16-18 тэрбум төгрөг зарах хэрэгтэй.

Шинээр зам тавих засварлах стандарт нь “хүй нэгдлийн” учраас нэг л газар жил бүр засвар хийдэг. Улаанбаатарынхан маш сайн мэднэ.

Замын ажлын хугацаа байнга хэтэрдэг нь гэм биш зан болсон. Өнгөрсөн 5 жилд ашиглалтанд өгсөн замын 65 хувийнх нь хугацаа 2 дахин хэтэрсэн байна. Одоо хэрэгжиж буй 73 төслийн хугацааг сунгасан байна. Үүний учир шалтгаан нь:

1. зам барилгын 300 лицензи эзэмшиж байгаа компанийн дөнгөж 3 нь 50 км-ээс  дээш зам барих хүчин чадалтай.
2. дөнгөж 15 компани 30-50км зам барих хүчин чадалтай.
3. эргэн төлөгдөх нөхцөлөөр зам барих болсон компани банкнаас 20-30 хувийн хүүтэй зээл авна. Энэ хэмжээгээр өртөг зардал нэмэгдэнэ. Гэтэл хөрөнгө оруулалтын төсөвт энэ зардал тусахгүй. Тэхлээр замын тендерт “ялж” байгаа компани тодорхойлтоорой мөнгө завшаад “зугтах” гэсэн, санхүүжүүлэгч яам агентлагын түшмэл авилга авах гэсэн эсвэл “улс төрийн хөрөнгө оруулалт” хийж байгаа болж таарна. Сонгуулийн өмнөх 2007 онд  замын нийт төслийн 34 хувь буюу  125 тэрбум төгрөгийн санхүүжилтыг тэндэргүй шууд гэрээ байгуулан олгосон байгааг “улс төрийн хөрөнгө оруулалт” гэхээс өөр юу гэхэв.
4. Бусад: зөндөө юм тоочиж болно

Иймэрхүү хөрөнгө оруулалтыг УИХ “хэлэлцэн” баталдаг. 2008 оны төсвийн хөрөнгө оруулалтыг 442 тэрбум төгрөг байхаар засгийн газар оруулж ирсэн. Хэлэлцүүлэгийн дараа энэ тоо 571 тэрбум болж хуульчлагдсан. 129 тэрбум төгрөг буюу бараг 1\3 ийн  зөрүү гарч байгаа юм!!! Сангийн яам нь тэнэг юм уу эсвэл УИХ нь тийм ухаантай юм уу?

2010 оны төсвийн хүрээнд УИХ  439 төсөл нэмсэн бөгөөд үүний 310 нь буюу 70 хувь нь ТЭЗҮ-гүй байна.

Зах зуухаас нь малтхад

Манай ажил нэг иймэрхүү л байгаа юм.

УИХ-ын гишүүн Р.Амаржаргалтай Сонгуулийн тухай хуулийн төслийн талаар цөөн хором ярилцсан юм.

А: УИХ-д өргөн баригдаад буй хоёр ч хуулийн төсөл бий. Таны хувьд аль хуулийн төслийг нь дэмжиж байгаа вэ?

Х: Пропорциональ системээр явах нь зөв гэж боддог. Гэхдээ ямар нэгэн шалтаг олоод тэр хувилбараасаа татгалзах янзтай байна. Хуучин хувилбараараа явахгүй гэдэг нь ойлгомжтой болчихсон. Энэ тохиолдолд аль нэг дундын хувилбар л гаргаж ирэх янзтай байна. УИХ-аар хоёр хуулийн төсөл өргөн баригдаад хэлэлцэх эсэхийг нь шийдвэрлэчихсэн. Нэг асуудлаар хоёр хуулийн төсөл өргөн баригдсан тохиолдолд тэр хоёр хуулийн төслийг нэгтгэж нэг болгох арга замаар явдаг. Энэ удаад ч ялгаагүй хоёр хуулийн төслийг нэгтгэж дундын нэг хувилбар гаргаж ирэх байх аа гэж ойлгож байгаа. Тэр дундын хувилбар нь можаритор, пропорциональ системийн аль альнаас нь авсан тийм л хувилбар гаргаж ирэх янзтай байна. Одоогийн байдлаар санал солилцох хэмжээнд тохирчихоод байгаа хувилбар нь 26/50 байна. 26 хүн нь нэрсийн жагсаалтаар гарч ирээд можаритор маягаар томсгосон тойрог дээр ажиллана. 50 нь намын нэрсийн жагсаалт дотор байх гэсэн хувилбар яригдаж байна.

А: Энэ хувилбарт ч сөрөг тал бий гэлцдэг. Өөрөөр хэлбэл, лидерүүд ил өрсөлдөж, тэдний нөмрөг доороос хэний ч мэдэхгүй нөхөр УИХ-ын сэнтийд залрах магадлал илүү болох юм биш үү?

Цааш нь унших »

Валютын сангийнхан нөгөө л юм аа ярьж шаардаж тулгаж байна. Инфляцийн аюулаас сэргийлэж төсвийн алдагдлаа багасгах хэрэгтэй гэж байна. Сангийн сайд төсвийн алдагдал нэмэгдсэнийг улс төрийн амлалтаар тайлбарлаж байна. Зөв л дөө: амьдралаас хийсвэрлэн онолдох түвшинд – зөв. Манай инфляцийн учир шалтгааныг тайлбарлахын тулд:

1. Инфляцийн бүтцийг маш нарийн судлах хэрэгтэй: суурь инфляци ба CPI, захиргааны чанартай өсөлт гм нэг бүрчлэн задлаж үзэх хэрэгтэй.
2. Мөнгөний нийлүүлэлтээс хамаарч инфляци чухам хэдэн хувь нэмэгдэж байгаа, бусад нь (миний тооцоогоор бараг 40 хувь) чухам юунаас болж байгааг сар сараар ядаж сүүлийн 5 жилээр гаргах ёстой.
3. Эрэлт талын инфляци гэж бий. Гэхдээ кейнс “effective demand” гэж тодотгож байсан. Өндөр хөгжилтөй орнуудад эл хүрээнд тайлбарлаж болно. Харин манай эрэлт нь хомсдолын эрэлт нь юм.
4. Сүүлийн 3 жил цалин тэтгэвэр нэмээгүй хэдий ч мөн хугацаанд хөдөлмөрийн бүтээмж өссөн.

Цааш нь унших »

Шинэ Прокурорын Тухай

Ерөнхий прокурорын орон тоо суларчээ. Хэнийг томилох нь “томчууд”-ын асуудал хэдий ч иргэд бизнес, нийгэмд шууд нөлөөлөх албан тушаал учраас бид чих тавих ёстой.

Прокурор гэж хэн байх, юу хийх үүрэг, бас эрхтэйг хуулиар зохицуулсан. Гэсэн хэдий ч эл албан тушаалыг хаших хүн хуулийн хүрээнээс “халисан” үйл ажиллагаа явуулна. Энэ ч бас аргагүй. 1. Хуулиар яаж ч зохицуулсан улс төрийн албан тушаал гарцаагүй мөн. 2. Бүхнийг урьдчилан харж хуулиар зохицуулах чадавхи манайд одоохондоо алга. Амьдрал дэндүү баян.

Тиймээс нэр дэвшигчид тавигдах уламжлалт шалгуурын хамт улс орныхоо түүхэн нөхцөл байдал, хөгжлийн тухайн шатанд шийдвэрлэж буй зорилго, зорилтыг тод харах чадвартай, эдгээрийн шийдэлд прокурорын зүгээс хувь нэмэр оруулах чадварыг харгалзах нь зүйтэй. Хөгжлийн өрнөлт буцлаж эхэлсэн энэ үед шинийг мэдрэх, улмаар дэмжих, уян хатан байх, зөв зүйтэй бүхнийг дэмжин төлөвшүүлэх, нийгмийн хөгжлийн чиг хандлагад харш бүхэнтэй эвлэрэшгүй тэмцэх чадвар чухал юм. Мэдээж хэрэг зөвхөн хуулийн хүрээнд л гээд ухандаад байвал формально зөв боловч “өөрийн мэдэхгүйг байхгүй, өөрийн чадахгүйг бүтэхгүй” гэж гүнээ итгэсэн ортодоксууд байдаг гэдгийг мартах ёсгүй. Ийм ортодоксууд урагшлах хөдөлгөөнийг хамгийн зөөлнөөр хэлбэл чөдөрлөдөг.

Энэ утгаар үзвэл прокурорын албан тушаалд гаднаас шинэ хүн оруулмаар. Шинэ хүн эл салбар, хамт олонд хүлээн зөвшөөрөгдөх эсэх нь тухайн хүнээс хамаарна харин тийм улс төрийн сонголт хийж чадах эсэх нь “томчууд” мэднэ дээ. Энэ утгаараа Ерөнхийлөгч, УИХ нийгмийн өмнө ээлжит шалгалт өгөх гэж байна. Хөгжлийн өнөөгийн шатны зорилго хангахуйц сонголт хийж чадах уу, эсвэл улс төрийн наймааны хүрээндээ асуудлыг шийдэх үү? Энэ шалгалтанд уначихгүй юм сан.

УИХ-ын гишүүн Р.Амаржаргал, Я.Батсуурь, Х.Жекей, Ц.Шинэбаяр, З.Энхболд нар Цэрэг, цагдаагийн албан хаагчийг НҮБ-ын энхийг сахиулах болон олон улсын бусад ажиллагаанд оролцуулах тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл санаачлан боловсруулснаа УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэлд өнөөдөр өргөн барилаа.

Цааш нь унших »